Дария / Блоги.Казах.ру — блоги Казахстана, РК
rus / eng / kaz


Если у вас уже есть блог в другом месте — можно автоматически транслировать записи из него в нашу блог-платформу Статья Корпоративные блоги: Как вести? содержит практические советы и примеры
СМИ могут копировать в свой блог ленту новостей или статей. Дополнительное внимание и комментарии обеспечены. Можно ставить записям будущее время. Запись будет в черновиках и в указанную минуту автоматически опубликуется. Любой блог можно сделать коллективным. Для этого надо определенным (или всем) пользователям дать права на запись в него.












Дария



Произведения

Блог dariya Автор блога
Лента друзей
Войти Регистрация


Материнская любовь

Памяти матерей и вдов, чьи дети и мужья не вернулись с войны, посвящается.

Мое детство ассоциируется с войной. У нас в поселке было много фронтовиков-калек, они любили собираться на базаре. Одни играли на губной гармошке, пели жалостливые песни, другие хвалились орденами и медалями, и часами могли рассказывать о своих подвигах, демонстрировали раны, на которые страшно было смотреть. Эти люди стали инвалидами на войне, защищая Родину. Не все калеки могли работать, некоторые пили, скандалили, жены бросали таких мужей.
В моей памяти остались, как картинки, портреты отчаявшихся людей; их слезы, надрывные песни, искалеченные тела. Среди них были разные: и безрукие, и безногие, которые перемещались на самодельных маленьких тележках.
Что скрывать, народ жил в ужасной нищете, но считалось большим грехом пройти мимо калеки-солдата. Женщины подкармливали несчастных, слушали их истории, жалели и плакали с ними, стирали и штопали им одежду. А они, напившись, засыпали на базаре — никто не осуждал, люди в те времена были добрее и жалостливее.
Что интересно, с утра до вечера на базарах и площадях распевались частушки про немцев, и эти концерты иногда заканчивались потасовкой, скандалом, дракой, распеванием всенародно любимой песни «Катюша», которая и мирила их всех.
После войны люди были намного сплоченней, и не было деления: кто какой национальности. Горе и беда роднят людей, они становятся ближе, вот чего так не хватает нынешнему обществу. Это не говорит о том, что нам нужна война. Просто надо беречь Мир, и помнить, как дорого советский народ заплатил за Победу.
Вскоре поползли слухи, что по ночам в поселке стало появляться привидение: старуха в белом одеянии. Мужчины и женщины, работающие на заводе в ночную смену, при встрече с женщиной в белом одеянии пугались. Люди стали бояться выходить на улицу, пока одна из соседок в привидении не узнала Салиму — у которой на войне погибли муж и два сына.
Говорят, в молодости она была красивой и стройной женщиной, горе превратило ее в старуху с пронзительным взглядом, от которого становилось жутко. Днем Салима спала, а ночью растрепанная — седые, длинные волосы развивались, делали похожей ее на ведьму — брела по поселку, повторяя имена сыновей и мужа, никого не замечала, и скулила, как собака.
Старший сын старухи перед войной женился, детей у него не было. Она верила, что Аллах пощадил младшего сына, и ждала его. Соседи деликатно просили вдову не вставать по ночам, обещали сообщить хорошую весть ей, когда вернутся сыновья, им не хотелось говорить старухе, что она является источником страха людей. Так никто и не осмелился сказать, а после привыкли к ее одинокой фигуре.
Бедной вдове, казалось, если она не выйдет на улицу встречать сыновей и мужа, то они пройдут мимо родного дома. Когда Салима болела, просила соседей положить постель поближе к входу, чтобы она могла открыть им дверь.
Шли годы, не все солдаты вернулись с фронта, многие женщины потеряли надежду, а бедная вдова потихоньку теряла рассудок и перестала закрывать дверь, ночами стояла в белом одеянии на улице, пугая прохожих своим обликом.
Мужчины и женщины жалели ее, а она не переставала ждать. Всем хотелось успокоить, вселить надежду, сказать теплое слово. Соседка Надя подарила ей котенка, и вся улица радовалась, когда стала она заботиться о крошке.
Салима с нежностью, как о ребенке, рассказывала о своем котенке. Это скрашивало одиночество, в ее глазах появился живой блеск. Котенок стал для нее сыном и опорой, и понимал это. Он преданно любил старую женщину, почти неотрывно находился рядом, приносил мышей и клал у ее ног, считая долгом поделиться едой. Она с умилением рассказывала о нем, и вся улица благодарила Надежду за то, что она сотворила чудо. Но этой радости хватило ненадолго. Вскоре Салима, держа в руках котенка, полуодетая, снова бродила по поселку с отрешенным взглядом.
Зимой стала выходить босиком, сливалась с бураном, и соседки вынуждены были караулить ее, чтобы завести домой, поили чаем и уходили, убедившись, что измученная женщина уснула.
Что удивляло, она ничего не помнила, и ничего не отморозила. С годами она еще больше осунулась, и походила на одинокий высокий карагач с поврежденными корнями, который потихоньку усыхает. Еду, которую приносили соседки, она прятала для своего сына, позже женщины заставляли кушать у них на глазах.
Я до сих пор поражаюсь, человечности и доброте тех людей, которые тоже потеряли близких. Но они были не одиноки, поэтому считали своим долгом помочь ей. На 9-е мая в поселке женщины приводили в порядок свои дома, и шли белить и убираться в дом Салимы. Она радовалась и торопила людей завершить уборку до приезда сына.
Мы взрослели, проходя, здоровались, а она удивлялась, что мы выросли и считала, сколько лет ее не вернувшимся сыновьям. Глаза ее тускнели, и проходя мимо нее, мы хотели уменьшиться, чтобы нас она не заметила. Постепенно жизнь жителей поселка улучшилась, вдове дали пенсию за утерю кормильца.
Сколько таких матерей-вдов, которые до последнего вздоха ждали чуда, жило в нашей стране. Как-то Салима сильно заболела, и женщины поочередно ходили к ней ночевать, она перестала узнавать соседей и все чаще разговаривала со своими сыновьями, которые приходили к ней, когда находилась она в беспамятстве.
Одна из соседок предложила, чтобы ее сын выдал себя за сына несчастной женщины. Он справился со своей ролью, Салима поверила ему и все время держала за руку. И дело пошло на поправку, ослепшая от горя мать целовала его, и, казалось, признала. Когда Салима окончательно выздоровела, женщины со страхом ждали, что их обман раскроется.
Однажды она спросила их:
— Почему мой сын не появляется, он ведь с фронта вернулся живым?
Соседки решили солгать, и стали уверять, что все ей приснилось.
— Нет, — ответила женщина, — я тогда поняла, что вы меня обманываете. Прошло столько лет, а я помню запах, шаги, голос сына. Я знала, что это — не он. Но мне хотелось верить, за вашу доброту я подыгрывала вам. Покажите его мне!
Юноша пришел и упал перед ней на колени:
— Прости нас, Апа-мама! Мы хотели, чтобы ты выздоровела и пошли на обман.
Она призналась:
— Вначале я и сама хотела поверить, а потом поняла, что никто не заменит мне моего родного сына. Разве может мать спутать своего ребенка с чужим? — Она подошла к нему, поцеловала и произнесла: — Я знаю, что мои сыновья не вернутся ко мне.

Әке баласымен ажыраспайды
Тарау 1. Балабақша

Ата-анам мені балабақшаға бермей, барлық тәрбиені өздері қолға алмақшы болды. Бұны естіген туысқан мұғалім апайымыз наразылығын білдірді.
— Қыз баланы бастарыңа көтеріп болдыңдар. Мектеп алдында балабақшаға беріңдер. Сендер баланы қалай кітап оқытып үйрету керектігін білмейсіңдер. Ал, онда арнаулы бағдарлама құнтталған. Бала әріп танып, санауды үйренеді. Тәртіпке бағынып, өз бетімен өмір сүруге дағдыланады. Баланың келешегін ойлаңдар! Жалғыз болған соң өзімшіл болып барады. Қатарластарымен араласуды үйренсін. Ертең өскенде ешкіммен басы сыйыспайтын болса, өздеріңе қиын болады. Бала өзгелермен араласып, қайғысына мұңайып, қуанышқа сүйінуді үйренуі керек. Керек жерінде сөз таластыруды да білгені жөн. Бұған оны тек балалармен араласу ғана үйрете алады. Қыздарың балабақшаға барып, өмірдің әліппесін үйренсін.
Ата-анамды бұл сөздер кәдімгідей иландырды. Олар менің құжаттарымды түзеп, балабақшаға апарды. Әкем маған сол сәтте көп нәрсе айтып түсіндіруге тырысты. Бала есею үшін өмірдің түрлі сатысынан өтетінін айтып әлекке түсті. Бірінші саты – балабақша. Онда мен өз бетіммен өмір сүруге бейімделуім керек. Басқа балалармен араласып, кітап оқығанды меңгерем. Екінші саты – мектеп, онда білімге сусындап, аттестат алып шығады екенмін. Содан кейін жоғары оқу орнына түсіп, өзіме мамандық таңдайды екенмін.
Мен балабақшаға барғым келмеді. Ерте тұру сондай қиын еді. Анам құрбыларынан ақыл сұрайтын.
— Егер қызым басқа балалармен сөйлескісі келмесе, мектепке барғысы келмесе, бұл жаман ба?
Кешке таман мені ұйықтата алмай әуреленеді. Оқып берген ертегінің барлығы ұйқы шақырудың орнына менің күш-қуатымды тасытатын. Көп сұрақ қоямын. Анамның соған ашуы келеді. Бұдан кейін әкем ұйықтататын болды. Ол мені тез ұйықтатып қоятын. Анам таң қалатын. Құрбыларына айтып мақтанушы еді. Әкемнен құпиясын сұрап, жалынатын. Әкем мақтанышпен былай дейтін:
— Егер мен экономист болмағанда, онда педагог болар едім, менің бейімім бар.
— Бастапқы кезде балабақшадан ертерек алып кет. Жыласа, жаның ашымасын. Қыршаңқы қылық танытса, бір аптаға балабақшаға қалдырып кетем деп ескертіп қой, - деп әйелдер жан-жақтан кеңестерін жаудырып жатты.
Бір күні анам шыдамай кетті:
— Өздерің мұғалім бола тұра, маған осындай қорқынышты амал-тәсілдерді неге үйретесіңдер? Өз балаларыңа да осылай жасадыңдар ма?
Сонда құрбылары балалары өсіп кеткенін, мектепте оқитынын айтып ақталды. Олардың балабақшаға барған кездерін естеріне түсіре алмады. Әке-шешем мені балабақшаға жан-жақты дайындықпен әкелді. Бір құрбысы жақсылап тәртіпке сал, сабап қой дегенін естігенде менің есім шықты. Әкем мені көтеріп алды да, басқа бөлмеге шығып кетті. Анама мұндай ақылшылармен қатынасты сирету керектігін айтты.
Осы әңгімелерді естіген соң балабақша кішкентайлардың түрмесіндей елестейтін. Ол жердегі тәрбиешілер шетінен құбыжық, ал балалар сотқар, сотанақ болып келетіндей көріне берді. Баласын қоярға жер таппаған ата-ана ғана оны балабақшаға апаратындай. Онда баласына не үйрететініне бейхабар шетінен байқұс ата-аналар көз алдыма келетін.
Бірінші күннен-ақ қызылды-жасылды әдемі сырланған балабақшаның ғимаратына таң қалдым. Ол маған ертегілер еліндегі хан сарайына ұқсайтындай көрінді. Әр тұста бозқараған мен мойылдың түптері бар. Баөшаның аумағы әппақ гүлден көз ашпай тұрды. Ауладағы әсем гүлдердің жұпарын иіскеп, басың айналатын. Жатын бөлмеміздің терезесі ашық тұратын. Гүлдердің лебі бөлмені алып кетуші еді. Мынау көркем гүлдер, әдемі боялған әткеншектер, құм салынған ойын алаңын көріп естен тана қуандым. Бар ынтаммен қалам деп, ата-анаммен оп-оңай қоштастым. Түк жыламаған қызға тәрбиешілер де мәз-мейрам болды. Тек кешке таман аздап көңілім бұзыла бастаған. Оны тәрбиешілер байқап қалып, назарымды басқаға аударып жіберді.
Әке-шешем мені алуды ұмытып кететін шығар деген үрей бойымнан кетпей қойды. Менің қорқынышымды естігенде әкем күлді.
— Жаным, қызым-ау, сен менің өмірдегі ең қымбатымсың ғой! Сені қалай ұмытайын?! Мен көлігімді ұмытып кетуім мүмкін. Бірақ сені ешқашан ұмытпаймын ғой! – деді.
Үлкендердің әңгімесінен бірінші күні бөтен ортада қалған бала қорқынышқа бой алдыратынын еститінмін. Сондықтан бақшадағы жағымсыз сәттерге іштей дайын едім. Содан ба екен, жаңа ортаға тез үйрендім. Тәрбиешілер таң қалысты. Жаңадан келген бала үйреніскенше жылауық болатын еді десті. Мен сыр алдырдмады. Өзімнің балабақшадағы алғашқы жұмыс күнімді сәтті аяқтадым. Бәлкім, менің мінезім сабырлы болды ма екен, әйтеуір әке-шешем көп қиындық көре қоймады. Әлде бала көңіл оларды қатты жақсы көргені сонша, ешбір қиындық тудырмасам екен деп ниеттенетінмін. Достарым мені ақылды қыз деп атап кетті. Олар маған солай үйреністі ме, кім білсін, тәрбиешілердің қулығы солай болды ма, неде болса айтылған әр тапсырманы өзім орындауға тырысатынмын. Бұл, бәлкім, отбасыдағы менің ырқым мен ықтиярыма деген құрметтің зор болғанынан ба екен, мен шынында да салмақты қыз болдым. Ішімнен жылап ата-анасына дегенін істететін балаларға қызыға да, қызғана да қарайтынмын. Ал, менің ата-анам жыламайтын ақылды қыз болғаныма қатты қуанатын. Тәрбиесі нашар бала үлкендердің мақтауына ілінбейтінін білетінмін. Айғай мен жылау баланы сүйкіміз ететінін сезетінмін. Бала күнімнен жалғыз ойнап дағдыланғанмын. Ойыншықтарым көп еді. Қиялымда шексіз болатын. Өз бөлмемнен шықпай, күні бойы ойнап отыра беруші едім. Қазір ойлап отырсам, үйдегі көңіл-күй жақсы болған соң ба, отбасылық ынтымақтың арқасында бақытты болдым. Балабақшадағы бірінші күнімді ата-анам беске бағалады. Туған-туыстар мен таныстар қоңырау шалып, құттықтап жатты. Үйренісуім қалай өткенін біліп, қуанды. Әкем менің ақылды қыз болғанымды айтып мақтанды. Өзімді қаһармандай сезіндім. Ешқашан ата-анамды алаңдатпаймын деп уәде бердім. Әрдайым олардың тек мақтанышы боламын деп ойладым. Бірақ тағдыр бұл сөзімізді көп көрді ме, білмеймін, бір күні төбемізге қойып әспеттейтін әкеміз бізден кетіп қалды.
Естеліктер анам екеумізге өмірді жалғастыруға көп көмек боларын ол кезде білмедім. Ең қиын сәттерде сол бақытты шақтарымызды еске алып, екеуміз жылап алатын едік. Әкемнің кетіп қалғаны жаман түске жоритынбыз...
— Үлкендердің бәрі жұмыс істеуі керек, — дейтін әкем, — ал, балалар балабақшаға баруы тиіс. Бала үшін балабақша деген үлкен жұмыс.
Мен маңғазданып:
— Ал маған жалақы төлей ме? – деп сұрадым.
Әкем түсіндіретін:
— Мектепке барғанда білім аласың. Білімің көбейген сайын бағаларың да өседі. Сол баға кез келген жалақыдан артық болады. Оқу жұмыс істегеннен де қиын.
— Неге балабақшада баға қоймайды, ақша да төлемейді? — деп мазалай беруші едім.
— Баға мен ақша алу үшін алдымен әріп пен санды жаттап алу керек. Сосын әріптен сөз құрайсың. Ол оңай емес. Соны үйренгенде білім алуды бастайсың. Оған дейін әлі қайда, - дейтін.
Ақшадан да маңызды жақсы бағаларды алуға асықтым. Әке-шешем күнделікті балабақшада не үйренгенімді, кіммен ойнағанымды сұрайтын. Жаттаған таппақтарымды, әндерімді айтып, билеп беретінмін. Балабақшаға барғанға дейін ұялшақ, тұйық қыз едім, көпшілік жерде көп сөйлей бермейтінмін. Тәрбиешілер ортаға салып, түрлі ойындарға қатыстыра беретін. Соның арқасында өзгемен араласуға бейімім ашылды. Әкем мәз болатын:
— Әселіміз ортасынан көп нәрсе үйреніп жүр, - дейтін.
Бірде қуыршақтармен ойнап отырып боқтық сөз айттым. Шешемнің есі шықты. Бірақ әкем мән берме деді. Кейіннен әкемнің ұстамдылығы өзін ана ретінде көп қателіктен сақтағанын айтқан еді.
Менің сөздік қорым кейде әке-шешемнің мазасын алатын. Бөлмемде қуыршақтарыммен ойнап отырып, тәрбиешілердің сөзін айнытпай салатынмын:
— Неге мөлиіп отырсыңдар, қой құсап? Неге суреттерді салмағансыңдар? Нақұрыстар, ата-аналарың балабақшаға келіп, менің баламның істемейтіні жоқ деп мақтанады. Ал, сендер түк істей алмайсыңдар! Осы жерден алатын тиын-тебенге сендерден алмас қылыш жасап шығарады деп ойлайды-ау деймін. Неге жылайсың? Әжетханаға барып, мұрныңды тазалап кел. Білдей институт тәмамдап отырып сендердің түбектеріңді төгумен жүрмін. Ешкім боқ жуғысы келмейді!
Біздің топта екі тәрбиеші болды. Әрқайсысының өзіндік тәрбиелеу тәсілі болатын. Әке-шешем тәрбиешілердің баламен неге айғайлап сөйлесіп, дөрекілік танытатынын түсінбейтін. Неге баланы кемсітеді?
— Не қылып отырсыңдар, қытайдың күлдіреуіш ойыншығы құсап? Шуламаңдар деп айттым ғой! Сендердің шуылдағандарыңа меңгеруші келіп, ұрсып кетті. Тағы да біреуің есіктен сығалайтын болсаңдар, менен жақсылық күтпеңдер! Кешке дейін аш қалдырамын. Ұйықтамай отыратын боласыңдар.
Ата-анам ұрыс іздемеді. Жиырма баладан асатын топта тиын санап жүрген тәрбиешіден одан артықты күтуге болмайтынын түсінді. Тек оларға ескертпе жасап, баланың көзінше тым дөрекі болмауын өтінді. Осы уақытқа дейін әке-шешемнің сабыр танытып, ұрыссыз өмір сүре алғандарына таңданамын.

2 Тарау. Әкемнің опасыздығы

Сол бір қайғылы таңды әлі күнге дейін ұмыта алмай келем.
— Әселтай, әкең бізден кетіп қалды, — анам менің бетімнен кезек-кезек шөпілдетіп, көз жасына ерік берді.
Сол күні мен балабақшаға бармадым. Анам жұмыстан қалды. Мен ұйқысырап, естіген сөзден шошып тұрдым. Шешемнің қылығынан үркіп, жылауға қорықтым. Менің өмірімдегі ең ұзақ күн – осы күн болды. Шешемнің құрбылары келіп, басу айтты. Әйелдің басына түсер тауқыметті айтып, Құдайға шағымданумен болды. Анамнан менің білетінім-білмейтінімді сұрай берді. Шешем оларға әкемнің кетерінде менің бетімнен сүйіп, кешірім сұрағанын қайта-қайта қайталап жатты.

— Әселді оятуға рұқсат бермедім, — деді анам.
Өмірімнің шырағы, жалғыз қуанышым дейтін Әсел қызын Болаттың қалай тастап кете барғанын ешбірі түсіне алмай әлек болды. Алғашқы кезде өте қиын болды. Анам жалғыз өзі балабақшаға апарып, әкеліп жүрді. Ол менімен мүлде сөйлеспей кетті. Тек жылай беретін. Үйге лықа толған автобуспен қайтамыз. Пәтер ішінде мүлгіген тыныштық орнады. Тіпті мысықтың өзі бұрышқа тығылып қалатын әдет тапты. Ол да өзін әкем тастап кеткендей сезінді-ау деймін. Мен бөлмеме кірген бетте ол соңымнан еріп келіп, жанымда отыратын болды. Мен оны құшақтап, жалғыздығыма ортақтастыратын едім. Ол мөлиген көздерімен қожайын неге бізді тастап кетті дегендей қарайды.
Шешем ары-бері пәтер ішінде сабылып жүре беретін болды.
— Не үшін?
Мен өтірік ұйықтап қалатынмын. Жалғыз қалғанда көз жасыма ерік беремін. Менің достарым қуыршақтар мен ойыншықтар болды. Құлыншағым басын шайқап, кез келген сәтте мені әлемнің шартарабына әкетуге дайын тұрды. Менің қиялым шарлаған елде әкелер балаларын тастамайды. Қуыршақтарыма оны қалай күтетінімді, сағынатынымды айтып беретінмін. Олар мені үнсіз тыңдайды. Өзімді сұмдық бақытсыз әрі керексіз сезінуші едім. Анам құлтемір сияқты өмір сүрді. Ол өзінің мойнына жүктелген жұмысын механикалық түрде атқара берді.
— Әселдің көз нұры сөніп қалды. Бұрынғыдай күлмейтін болды, - деп өзінің апасына айтып жүрді.
Мен әкемді күнде күтетінмін. Сағат сайын, секунд сайын. Анамның телефонмен сөйлескен әңгімелеріне құлақ түретін болдым. Есік қағылса, жүгіріп барам. Анамның ашуы келетін. Ішімдегі дертімді шамам келгенше анамнан жасыруға тырыстым. Жанымдағы дос қыздармен ойнамайтын болдым. Шешемнің сұрақтарына құлықсыз жауап қатуды үйрендім. Миымда «әкем өзінің Әселін қалай тастап кетті?» деген сұрақ шиыршық атты. Әкемнің бұл қылығын түсіну маған қиынға түсті. Жалғыз қалғанда үнемі әкеммен ойша сөйлесетінмін. Ол мені естіп тұрғандай көрінетін. Әкем түсіме жиі кіріп жүрді. Үнемі күліп жүретін бейнесін көрем. Таңертең оянғым келмеуші еді. Жаман қыз болғаным үшін өзімді жазғырушы ем. Мен тілін алмаған соң әкем кетіп қалғандай болатын. Осы ойымды біліп қалған анам мені құшақтап, бетімнен сүйіп, кешірім сұрап жылады.
— Саған мүлде көңіл бөлмей кетіппін, — деп өксіді, қолымнан сүйіп отырып, — кешірші, ботам! Ол сенің шынашағыңа да тұрмайтын адам ғой! Не деген ақымақ едім?! Сені есімнен тарс шығарыппын. Мен кінәлімін! Өмірімді дұрыс бастамаппын!
Әкем туралы ыстық естеліктер өмір бақи қыр соңымнан қалмай келеді. Бірге серуендеген сәттеріміз, көзімізден жас парлағанша ойнағанымыз көз алдымнан кетпейді. Осының бәрін қалайша ұмытты? Өз өмірінен анам екеумізді қалай лақтырып тастай салды? Әкеммен өткен әр күнді ең жақсы көретін кітабымды ақтарғандай жадымда жаңғыртып отырдым. Оқыған сайын ерекше ләззатқа бөленетіндей ем.
Әкем менің досым, әпкем, апам, әжем болды. Туа бітті жоқ болған адамдардың орнын толтырыпты. Ата-әжелері әкетіп жататын достарыма қатты қызығатын едім. Әкем менің барлық құпиямды білетін және ешқашан анама айтып бермейтін. Екеуіміздің арамызда ерекше бір достық бар еді. Сол сезім үнемі жетіспей тұрады. Өмір туралы маңызды нәрсенің бәрін әкемнен біліп, үйренетінмін. Алғаш сүт тістерім түскенде зәрем қалмады. Шыдай алмай, жылап қалдым. Әкем көзі бақырайып, таңданысын жасыра алмай қарады. Мен тентектікті сирек жасап, мүлде жыламаушы едім. Мен оған тіссіз қалып, кемпір болып қалмаймын ба деп сұрадым. Ол мені құшақтап алды. Маңдайымнан сүйді. Басу сөздер айтты. Сосын анам екеуін айыптады:
— Екеуміз нашар ата-анамыз. Баламыз қалай күйзеліп жүргенін түсінбеппіз. Әселтай тісін уайымдап, бізге сыр білдірмей, қайсар қыз екенін көрсетті. Мен ақымақ екенмін. Мен достарымның арасында қызымның батылдығын айтып мақтанып кетіппін. Ал, оның жанына үңіліп, қай жерің ауырады деп сұрауды да білмеппін ғой. Баламыз тіс ауруын бір өзі қайыспай көтеріп келіпті. Біз ата-ана болып түсіндіріп беруді де білмеппіз. Тісеу әр адамның басынан кешіретін құбылыс. Бес-алты жасқа келген әр баланың тісі түседі. Менің де, анаңның да тісіміз түскен. Бала туа салған кезде оның сүт тістері шығады. Тіс жарғанда иегі қышиды, ауыртады. Балалар жұмсақ тамақ ішеді. Сүт пен ботқаға бейім болады. Жеміс-жидек пен көкөністі езіп береді, шырынын ішкізеді. Басқа тістің ол жаста керегі жоқ. Күн санап бала өсе береді. Шеміршек қатады. Сүйекке айналады. Сүт тістермен қоштасуға тура келеді. Басқа тамақ жеуге көшеді. Сүт тістері тамырсыз келеді. Олар тез босап, түсіп қалады. Оның орнына мықты тістер өсіп шығады. Енді сен есейдің, үлкен болдың. Соған қуануың керек. Тістің түскенінен қорықпау қажет. Солай өтеді де кетеді. Жаңа шыққан тістеріңмен жақсылап достасып ал. Жаңа тістің шығуы да мереке. Таңертең, кешке таман оларға қамқорлық танытасың. Тіс пастасымен шаясың. Сонда тісің мықты болады. Ешқашан ауырмайды. Басқа балалардың тісі неге ауырады, білесің бе? Өйткені, олар дұрыс тамақ ішпейді. Тістеріне күтім жасамайды. Жаңа шыққан тіспен дос болуды ешкім үйретпегеннен. Тістің не айтатынын тыңдай білу керек. Сен олармен сөйлессең, олар саған неше түрлі қызық айтады. Олар сенің аузыңда қалай өмір сүріп жатқанын баяндайды. Сен жеген тәттінің бәрі тістерге қандай зиян тигізетінін, қалай ауыртатынын айтады. Көп жесең, тістерің сау етіп түсіп қалады. Тістің сыртына кішкентай құрттар кіріп алып, тісті жеп қояды. Тісің жақсы болса, жүз жасауға болады. «Тісің барда тас шайна, тісің кеткен соң ас қайда?» дейтін әжелеріміз. Тісің ауырса, адам да ауырып қалады. Әкем көз жасымды жеңімен сүртіп: — Ақылды бол, жарай ма? Бәрі жақсы болады деді.
Сол күннен бастап әр тісім түскен сайын олармен сөйлесетін әдет таптым.
- Тезірек, өс! Мен тісі жоқ кемпір болып жүре бермейін, мақұл ма?
Бұрын айна алдында сағаттап тұра беретінмін. Әсіресе, жаңа көйлек сатып алған кездерімде айнаға қарағанды ұнататынмын. Әкем мақтайтын:
- Қыз емес, қыздың аты қызыл түлкі! Қарашы, айнаға қарай беруін!
Кейін мен айнадан қашатын болдым. Тісім жоқ болған соң қарамай жүргенімді әкем бірден сезді. Ол тағыда құшақтап, ақылын айтты:
- Біз үшін сен бәрібір сұлусың, ботам! Аз ғана шыдай тұр. Сенің әппақ, әдемі, судай жаңа тістерің өсіп шығады әлі-ақ.
Анама мені келемеждеген ұнайтын. Тісі жоқ кемпірім менің дейтін. Әкем оған ұрсатын:
— Сен бірінші болып оған қолдау көрсетудің орнына күлгенің не? Әселтайға қазір анасының аялы алақаны керек. Табиғаты қыз болған соң тісінің түскеніне қатты қобалжып жүр.
Ажырасып кеткен соң анам әкемнің жынына тию үшін мені келемеждейтінін айтып берді. Анам әкем екеуміздің тату болғанымызға қуанатын. Осы ынтымағымызды мақтан етуші еді.
Бірде түсімде қызық нәрсе көрдім. Біреу ақырын жылап жатқан сияқты көрінді. Басымды көтеріп сұрадым:
— Кімсің сен?
Ол маған былай деп жауап берді:
— Мен сенің тісіңмін.
— Неге жылап отырсың?
— Сен бүгін көп кәмпит жедің.
Ұялып кеттім. Тағы да сұрадым:
— Енді не істейін?
Ол маған:
— Аузыңды сумен шайып, тісіңді тазалап кел. Бұдан кейін тәттіні көп жемеймін деп уәде бер.
— Жарайды, — деп келістім мен. — Қай кезде тәтті жемеу керектігін қалай білем?
Тіс маған:
— Мен саған «иии» деген дыбыс шығарып, белгі беремін.
Балабақшада үнемі туған күн мерекеленеді. Ата-аналар балаларына торт, кәмпит әкеліп, бәрімізге таратып береді. Торттың бір кескенін жеп, бір кәмпитті бітіргенім сол еді, тісім «и» деген белгі берді. Тісім ауырды. Жүгіріп барып тісімді тазалап, шайып келдім. Қалған кәмпитті қыздарға таратып бердім. Маша менен:
— Неге кәмпит жемей отырсың? – деп сұрады.
Тісім ауыратынын айтып, түсіндірдім. Оған дос қызым оның да тісі ауыратынын, бірақ кәмпитті көрсе, шыдай алмайтынын айтты.
Мен оған тістеріңмен дос болып ал деп айттым.
— Сонда олардың кәмпиттен қалай ауыратынын білетін боласың.
Маша менен тағы сұрады:
— Тіспен сөйлесуді кім үйретті саған?
— Әкем үйретті, - деп жауап бердім.
— Қандай бақыттысың! — деді досым маған қарап. — Әкеңдікі дұрыс. Мен де тістеріммен дос болам енді.
Кешкісін осы әңгімемізді әкеме айтып бердім. Оны естіген анам:
— Әкеңнің өзі әлі бала!
Әкем сұңғақ бойлы, биік кісі еді. Бірақ кейде кішкентай бала құсап қарқылдап күліп, асыр салып ойнағанды жақсы көретін. Анамды әзіліне қосып отырушы еді. Бір күні анамның әмиянынан ақшасын алды да маған көрсетіп тығып қойды. Анамның ақшасын санап, үйдің ішінде арлы-берлі жүргенін екеуміз бақылап отырдық. Шешеме жаным ашып кетті. Әкеме шындықты айтайық дедім. Анам қатты ашуланды. Әкем әбден күлді.
— Қанша ақша жұмсағаныңды білмейтін шығарсың десем! – дейді.
Анам қандай көйлек кисе де әкем оған «сұлусың» дей беретін. Бұл сөзі өтірік емес, тек ол анамды осылай жақсы көрді деп ойлаймын. Анам оған ең сұлу болып көрінген шығар. Сол бір адаммен кездескенше...

3 Тарау. Шамахан патшайымы

Маған ертегі оқып бермесе ұйықтамайтын әдетім бар еді. Көп тақпақ пен ертегіні жатқа соғатынмын. Демалыс күндері әке-шешеме концерт қойып беруші едім. Әдемілеп көйлек киіп, өзім ән салып, өзім билейтінмін. Өзімді біресе, ханшайым, біресе Шамахан патшайым деп атайтынмын. Бірде анамның апайы – әдебиет пәнінің мұғалімі – әке-шешеме сын айтты:
— Пушкиннің «Алтын әтеш» ертегісін оқымап па едіңдер? Неге қыздарыңа Шамахан патшайымы болуға рұқсат етесіңдер? Ол жағымсыз кейіпкер ғой. Ол патша мен барлық ханзадаларды құртқан әйел.
Ол кеткен соң анам екеуміз әлгі ертегіні қайта оқыдық. Шамахан патшайымы жаман адам екенін содан кейін барып ұқтым.
Қазір мойындауға ұяламын. Бірақ неге екенін ауырғанды жақсы көрдім. Кейде өтірік ауырып қалам. Еркелеймін. Жазылуымды созып жүрем. Әке-шешемнің еркелеткеніне мәз болатынмын. Әкем мені дұрыс тәрбиелеп жатырмын деген ұстанымға бек сенімді еді. Ол:
— Менің қызым алтын! Сенің құрбыларың модель, әртіс боламын деп ойнап жүр, ал сен олардан асып түстің! Әр әйел дым құрымағанда балалық шағында өзін патшайым сезініп көруі керек. Ал, әйел үшін ең жақсы рөл: абыройлы ана болу!
Анам қазақ отбасында қыз балаға қонақ деп қарау үрдісі туралы айтып отырушы еді. Ерте ме, кеш пе, қыз бала жат жұрттық болғандықтан, әкесінің ұясынан ұшып шығады. Сондықтан қазақтар қыздарын қатты еркелетіп, құлпыртып киіндіріп, ең тәттісін соның аузына тосқан. Өз үйінде қалай еркелесе, келін болып түскен шаңырақта да сондай болып жүреді деп сенген. Менің анам үйінің үлкені болған екен. Оны онша еркелетпепті. Шешесінің қолғанаты болған. Артынан ерген сіңлісі мен інісін баққан. Кейде сіңлісі мен құсап мереке жасап, ханшайымның киімін киіп ойнағанда қатты қызғанатынмын дейтін. Әкем сол қолғанат болғандықтан қазір жақсы ана, аяулы жарсың деп отыратын.
— Ал сенің ерке сіңлің тым ерке болғандықтан қазір бір күйеумен тату тұра алмай, бет жыртысып жүр. Өйткені, жастайынан еркелікке бой алдырған. Әселді өлшеп қана еркелетеміз, — дейтін ол анама қарап. — Шыныңды айтшы! Мен сенен патшайым жасап шығардым, мойындашы!
— Мен кіммін? — деймін екеуінің әңгімесіне араласып.
— Сен біздің үйдің бас патшайымысың!
— Бас патшайым анам болуы керек қой, — шешемді ренжітіп алуға қорқып мен осылай деймін.
— Онда сен біздің ханшайым бол, — дейді анам мейірленіп...
— Өз патшалығыңды қалай дәтің барып тастап кеттің? — дейді кейде жылаған анам әкемді еске алғанда. — Тек сенімен біз өзімізді бақытты сезінуші едік.
Әкеммен институттан бастап араласқан достары да оның бұл қадамын түсіне алмады. Сүйген қызының опасыздығын қалай тез ұмытып кетті деп шулады. Ажырасып келген ғашығы әкемді тауып алып, қайта табысыпты. Әкем өз отбасын жақсы көрмеген, бәрін өтірік істеген деушілерде болды. Неге анам екеумізге ең қымбат, ең керек адамсыңдар деп айтты? Бес жасқа толар-толмастан тез есейіп кеттім. Туған әкемнің опасыздығы күйретіп кетті. Көктемге дейін қайта-қайта ауыра бердім. Анамның құрбылары кезек-кезек қарады. Шешемнің туыстарынан әкесі мен іні-сіңлісі болды. Бірақ олар басқа қалада еді. Ал, менің ыстығым түспей, сандырақтап жаттым. Ұйқысырап жатып әкемді көргендей болам. Көзімді ашсам, ешкім жоқ. Қайтадан әлсіреп кетем. Мен ауырғанда ол шетелде іс-сапармен жүріпті. Менің ауырып, сағыныштан ішқұса болғанымды сезбеді де. Ұзаққа созылған дертімнен айығу қиынға түсті. Мені уайымдап қайғырған анама жаным ашыса да, еш көмегім болмады. Анам ажырасу үшін сотқа өтініш жазбады. Сол үшін құрбыларынан сөз естігенін де құлағым шалды.
— Не күтіп жүрсің енді одан? Тым құрымағанда алимент өндіріп алуға тиіс емессің бе? Сені келіп мақтар деймісің? Ақымақ! Еркектер әйелдің арлы болғаны мен ақылды болуын ешқашан бағалаған емес.

4 Тарау. Өгей шеше

Әке-шешем мен олардың достары көңілді, қуақы жандар еді. Жаңа жыл сайын әрбірі өзіне өзгеше бір киім тігіп киетін. Бәрін ұйымдастыратын әкем. Өзгелер әкеме тартылып, іздеп тұратын. Ол адам жатырқамайтын жан болды. Ортасының гүлі болған соң шығар жүрген жерін құлпыртып жіберетін. Кейде ол үйге сыймай кетуші еді. Үлкен қолдарынан келмейтіні жоқ еді. Анам оған күлетін.
— Алақаның күректей, - деуші еді.
Әкем оған:
— Менің қандай жағдайда өскенімді сен білмейсің ғой! Үйде мен қыздың да, ұлдың да жұмысын жасай беретінмін!
Әкемнің анасы ерте қайтыс болыпты. Өгейшешенің қолында өсіпті. Ертегідегідей қорқынышты, іші тар адам екен. Кейде әкем шешеме өгейшешесінің істеген қитұрқылықтарын айтып беріп отыратын. Ол әкеме әдейі тар аяқ киім әперіп, оның қиналғанын қызық көріпті. Өлшемі үлкен киім әпереді екен. Жанындағы жолдастары күлсін деп. Осындай әңгімеден соң әкемді кішкентай бала етіп елестетуші едім. Оған жамандық жасаған өгейшешесін ойлап, неге Құдай баласын анасыз қалдырады екен деп сұрайтынмын. Бала үшін әлемдегі ең қымбат жан – анасы ғой! Әкеме жаным ашып, оны бетінен шөпілдетіп сүйетінмін.
— Біз сені ешкімге бермейміз. Енді сенде анам екеуміз бармыз ғой! – деуші едім.
Егер Құдай: «Әкең анаңа қосылу үшін жаныңды бересің бе?» деп сұраса, мен еш ойланбастан: «Келісемін. Олар бірге болса екен» дер едім.
Әрине, әкемнің кетіп қалуына Құдайдың қатысы жоқ. Бәріне әкем ғашық болған сол бір апай ғана кінәлі. Мен Айша тәтем мен анамның әңгімесін тыңдап қойғам. Ол анама:
— Осылай боларын кім ойлаған? Болат ешқашан сені жақсы көрмеген! Не үшін оған тұрмысқа шықтың? Жұрт алдында осынша қарабет қылып тастап кеткенше, өле қалғаны жақсы еді. Елдің бәрі сені жақсы көрмегенін білді ғой!
Анам қатты ашуланды:
— Не айтып тұрсың сен? Өлім тілемеймін оған. Осыншама уақыт бақытты өмір сүрген адамға қалай жаманшылық тілеймін? Ол ешқашан жақсы көрмеймін деп айтқан емес. Сыр алдырмайтын. Аяса да білдірмейтін. Ол нағыз азаматтық жасай білді. Оған тағдырымды қосқаныма еш өкінбеймін. Ол мені сүймесе де, мен оны шексіз сүйдім! Болат менің махаббатымды аяққа таптаған жоқ. Бағалады. Ешқашан ешкімге барып сүймейтін әйелмен тұрып жатырмын деп жылаған емес. Сүймесе сүймеген шығар, ал мен оны бесінші сыныптан бері жақсы көрем! Мен одан ешқашан сұраған емеспін: сүйесің бе, жоқ па деп. Маған тұрмысқа шық дегенде қуана келістім. Мейлі, бақытым бір-ақ тұтам болса да мен оның дәмін таттым! Ең бастысы сол!
Сонда Айша тәте:
— Ләззат өгейшешесінің туысы екенін білдің. Оның күйеуге шығуын әкесі алдын ала шешіп қойған. Болат Ләззатты өгейшешесін жек көрсе де сүйді. Ол мектептегі ең әдемі қыз болды. Оның соңынан жүгірмеген жігіт жоқ еді. Ал, ол тек Болатпен жүрді. Жұрттың бәрі осы екеуі үйленеді деуші еді. Ләззат екеуі Алматыдағы институтқа бірге түсті. Бітіруге бір жыл қалғанда Ләззат басқа біреуді кездестіреді де, Болатқа онымен тағдырын ешқашан қосқысы келмегенін айтады. Болат жалғыз қалмау үшін ғана саған үйленіп кетті емес пе? Содан бері Ләззат туралы ешкім ештеңе естімеген еді. Қайдан ғана сап ете қалды?
Мына әңгімеге араласқым келді. Бірақ анам үлкендердің сөзін тыңдағанымды білсе, құртады. Тілімді тістеп қалдым. Әкем бізді жақсы көреді. Мен оны білем! Ауылдағы туысқандарға барған кезде ол анам екеумізге:
— Қыздар, қараңдаршы! Аспан қандай көкпеңбек! Асыл тастар көрмесіне барғанда дәл осындай көк түсті жақұт көргем! Көрген көздің бәрі қуанады. Ал, жұлдыздарды қараңдаршы, қандай үлкен! Төбемізде жақұт құсап жарқырап тұр! – деген, сосын бізге қарап, - Қыздар, сендерге жұлдыз сыйлайын ба? – деді.
Біз анам екеуміз бір мезетте:
- Жоқ, керек емес! – деп бірге айғай салдық.
Бірге айғайлағанымызға күліп жібердік. Әкем көкке самғап кетердей шошып кеттік. Содан кейін ол бізге үнемі қалжыңдайтын.
— Мен сендерге жұлдыз әперейін деп ем, өздерің бас тарттыңдар, - деп.
Сол сәтте мен оның жұлдыз әперетініне қатты сендім. Әкемнің демалыс күндерін аса ыждаһаттықпен күтетінмін. Ол мені саябаққа апаратын. Кейде мотоциклмен қыдыртушы еді. Ауырып қалсам, менімен қуыршақ ойнайтын. Мен қыз қуыршақты киіндіретінмін, әкем ұл қуыршақты киіндіреді. Оның қолынан бәрі келетін. Бір рет ол кішкентай кезіндегі қыздарға қызығатынын мойындады. Ол да қуыршақ ойнап көргісі келіпті.

5 Тарау. Жаңа көйлек

Бір күні мен анамның матасын алып, кескілеп тастадым. Содан соң есім шықты. Әкем маған:
- Қорықпа. Қазір саған көйлек тігіп қоялық, - деді.
Анам жұмыстан оралған соң әкем кітап оқып отырған сәкіге келді де, сұрады:
— Біздің Әсел қайда кеткен? Балалардың ортасынан көрмей тұрмын. Сен баланы жоғалтып алдың ба не?
Әкем салмақты дауыспен ешкімді жоғалтпағанын, қыздармен бірге ойнап жүр, әне анау жасыл көйлек киіп алған деді. Анам оған:
— Қандай көйлек кигізіп шығарғаныңды да білмейсің бе? Біздің қыздың ешқашан жасыл көйлегі болмаған! – дейді.
Әкем қарсы шықты:
— Бұрын болған жоқ. Енді бар!
Сосын анам мені жаңа көйлек киіп жүргенімді көріп, дауыстап күліп жіберді. Біраз уақытқа дейін әзілдеп жүрді:
— Сен екеуіңді оңаша қалдыруға қорқам өзі. Мен жұмыстан келгенше лашық жасап, сонда көшіп кететін шығарсыңдар.
Ал, көйлекті олар ортақ деп айтатын. Ол менің ең жақсы көретін көйлегім болды. Әкем оны ірі тігіспен тігіп шығыпты. Етегі бірдей тегіс болмай қалды. Бірақ маған ұнайтын. Мен соны киіп алып қыдырғанды жақсы көретінмін. Әкем маған:
— Әсел, жүр қыдырайық, көйлегіңмен мақтанып келші! – дейтін.
Анам болса ұрысатын:
— Матамды бүлдіргендері аздай, бұ көйлекті қоймай ел жүретін жерге киіп барады тағы да...
Біраз уақыттан кейін сол көйлекті анам лақтырып жіберді. Қазір сонысына өкінеді.

6 Тарау. Әке баласымен ажыраспайды

Әкем бізбен бірге тұрған кезде мені балабақшаға, анамды жұмысқа көлігімен апарып салатын. Ол үнемі бірдеңе ойлап тауып, өмірімізді қызықты етуші еді. Тіпті үйдегі мысығымызда оны көрсе, тоңқайып қылық көрсететін. Бірде әкем тотықұс сатып алды. Оны сөйлетпекке бар күшін салды. Бірақ тотықұс жалқау болып шықты. Әкем күнде-күнде торына келіп оған сөйлеп жататын. Бір күні тотықұс торы ашық қалып терезеден сыртқа ұшып кетті. Анам шек-сілесі қатқанша күлді:
— Сен тотықұсты шаршаттың. Сөйлей алмайтын болған соң қашып кетті, - деді.
Кешке таман тотықұс оралды. Терезенің алдында отыр. Әкем терезені ашып, оны кіргізіп алды. Содан кейін құсты мазаламайын деп шешті. Қызық, бірақ сол күннен бастап ол сөйлей бастады. Таныстарымыз басынан кешкен күйзеліс әсер етті деді. Бірінші сөзі «Әселдің әкесі» болды.
Анам тағы да күлді:
— Ол сені әкем деп мойындап жатыр.
Содан кейін тотықұс неше түрлі сөздерді айтатын болды. Шолпан деген есімді де айтты. Әкемнің басы бақыттан айналды. Достарын ертіп келіп мақтанды. Анам оны құрбыларына қылығы баланікіндей, әлі есеймеген деп отыратын...
Әкем үйге қоңырау шалмайтын болды. Біздің күтетінімізді ұмытып кеткен-ау шамасы. «Ажырасу» деген сөзді анамның құрбыларынан жиі естіп жүрмін.
— Ажырасу деген екі адам бірге тұрғысы келмегенде болады, — деп түсіндірді олардың бірі маған.
Анам екеуміз әрдайым әкемізбен тұрғымыз келетінімізді айтып, қарсы дау айтпақ едім. Бірақ ешкім түсінбеді.
— Ал ол сенің анаңмен тұрғысы келмейді. Өйткені, өмір бойы Ләззатты жақсы көрді, — деді анамның құрбысы. Анам естіп қоймасын деп жалтақ-жалтақ жан-жағына қарап қойды.
Майра тәте әкемді ақтағысы келді:
— Әке деген баласымен ажыраспайды! Ол бір күні саған қоңырау шалады. Сенімен араласады. Шолпанды бірақ ол ешқашан сүймеді.
— Өтірік! Әкем анамды жақсы көрді! — деп бақырдым мен. Анамның құрбыларының алдында аяғыммен жер тепкіледім. Мен қатты ашуландым. Әкемді жек көремін деп ойладым. Бірінші рет осы сәтте оның келмейтінін түсіндім. Ол бізді жақсы көрсе кетпес еді. Осынша уақыт оны бекерге күткенімді түсіндім. Өмір бойы өтірік істеген ғой деген ойға тоқтадым. Мен уақытынан бұрын есейгенімді сезіндім.
Түн ішінде оянып алып, қайтып ұйықтай алмайтын кездерім көп болды. Бір күні түн жарымда тұрдым да қуыршақтарыммен ойнай бастадым. Таңертең анам мені қуыршақтарымның жанында мысықты құшақтап ұйықтап жатқан жерімнен тауып алыпты. Осы әрекетім анамның есін жиғызды. Ол жағдай тым шектен шығып бара жатқанын түсінді. Бір күні маған:
— Бұлай өмір сүруге болмайды. Бүгін екеуміз қыдыруға барайық, - деді.
Екеуміз саябаққа бардық. Неғұрлым көп жүрген сайын, менің түр-әлпетім бұзыла берді. Барлық әткеншектер әкемді есіме салды. Үйге қайтқым келді. Содан кейін сөйлемейтін болып алдым. Дәрігерлер «күйзеліс» деді. Анам көршіге айтып жатты: баланы бұлай жақсы көріп не керек, артынан марғау құсатып тастап кететін болған соң деп. Ал, мен мұны естіген соң мысық-марғау көрсем тоқтап, олармен сөйлесетін болдым. Бір күні анам аңдып тұрып тыңдапты. Мен оларға мені де әкем тастап кетті деп айтыппын. Анамның есі шығады.
— Әсел, не болды саған? Неге олай айтып жатырсың? Сен сәл уақыт күте тұршы, бір күні әкең келеді. Ол сені қатты жақсы көреді. Өйткені, әйелді жақсы көрмей кетуге болады, ал баласын адам ешқашан жақсы көрмей қалуы мүмкін емес. Ол сені жақсы көрмей кетсе, онда маған да ол керек емес…
— Болат кеткелі жарты жыл болды, - деді анамның апайы, — Әсел ауырып тұрды. Бірақ ол бірде бір рет хабарласпады, хабар алмады. Баланың жағдайын білмеді. Қызын ұмытарлықтай сені сонша жек көріп кеткені ме?
Мен есім шығып апайымызға қарадым. Анам мені құшақтай алды.
—Баланың көзінше мұндайды айтып не керек? Біз білмейміз ғой. Өзіндік себептері бар болар. Баланы аясаңызшы. Әсел күйзелістен енді тұрғанда.
— Анашым, оның алименті керек емес бізге. Біз өзіміз көп ақша жасап аламыз! Керек емес!
— Ақымағым менің, сенбеші апайыңның сөзіне. Әкең сені сағынады. Мен оны білем. Айша апай, шаршадыңыз ғой, үйіңізге барсаңызшы. Мұндай сөздерді айтпаңыз Әселге! — деді анам оған.
Әкем неліктен бізді жақсы көрмей кеткенін білмедім. Ата-анам маған үнемі шындықты айту керек деп үйреткен. Қанша ащы болса да ақиқат артық екенін құлағыма құйып өсірді. Егер әкем маған «Әсел, мен анаң екеуіңді жақсы көрмей қалдым. Мені күтпе. Мен сендердің үйлеріңе ешқашан қайтып оралмаймын» десе, мен оны түсінер едім. Бәлкім, мен оны тезірек жек көріп кетер ме едім? Өзімнің кішкентай күшігімді қонаққа келген балаға сыйлай салғандағыдай ұмытып кетер ме едім?
Бірде біздің үйге қонақтар келді. Олардың кішкентай баласы менің жұмсақ ойыншығыммен көп ойнады. Кетерінде алып кетем деп жабысты. Бақырып жылады. Менің ата-анам күшік ойыншықты сол балаға сыйлауымды өтінді. Ол менің ең жақсы көретін ойыншығым еді. Бірақ баланың қалай қатты жылағанын көріп, мен ойыншығымды оған сыйлай салдым. Оның әке-шешесі ұят болады деп баласын ұялтуға тырысты. Ал, бала тым ерке, шолжаң еді. Еш сөзге тоқтамады.
- Бұл менің ең жақсы көретін күшігім. Ол енді сенің де досың болсын! Оны ренжітпе, тамағын беріп, далаға шығарып тұр! Мен сияқты!
Баланың ата-анасы менің сөзіме риза болды. Мұндай ақылды қызды еш жерден көрмегендерін айтты. Оның әкесі:
- Қыздарың қандай ақылды! Қалай жақсы тәрбиелегенсіңдер! – деп таң қалды.
Әкем ол балаға да мен сияқты ақылды бол деп айтты. Біздің Әсел ақылды қыз деді. Мен әкемнен бұл бала кейін өзгеріп, ақылы кіре ме деп сұрадым. Сәл өскен соң, баланың есі кіріп, қонақтың үйінде шу шығарғанның жақсы емесін түсінетін болар деді. Мұны көрген ата-анасы да оның тәрбиесіне көбірек көңіл бөлер. Себебі, баланың қылығы олардың қателігі. Көзден таса қалған жаман мінездерге тыйым салып отыру керек деді. Бір жылдан соң сол отбасымен тағы да кездестік. Мен баладан менің күшігімнің хәлі нешік деп сұрадым. Ол менің жүз күшігім бар, сен қайсысын сыйлағаның есімде жоқ деді. Мұны естіген әкем ол баланың әке-шешесіне аяушылық танытты. Сондай жақсы адамдар еді. Ал, баласы өмір бойы осындай дым көрмеген дөрекі болып қалады деді.

7 Тарау. Ересек әңгіме

- Қызым, сен балабақшаға бар. Ұжымға түскен кезде бар қайғы тез ұмытылады. Тек үйдегі жағдай туралы ешкімге тіс жарма, - деп жалынды анам.
Бірақ балалардың бәрі біздің әкеміздің кетіп қалғанын білетін болып шықты. Мені ортаға алып, ойыншықтарын беріп, көңілімді табуға тырысты. Мен жылап қалдым. Өзіме өзімнің жаным ашыды. Тәрбиешілердің көзқарасынан анам екеумізге қарағанда көп білетіндерін түсіндім. Біздің топтағы Маша әкелердің бәрі сатқындар деді. Оның да әкесі басқа апайға кетіп қалыпты. Мен одан:
- Неге ер кісілер отбасыдан кетіп қалады?- деп сұрадым.
Ол маған:
- Біздің барлық туыстар айтады, әкем мен анам өте тату тұрған деп. Ол май шелпекке әбден семіріп болыпты. Ал, менің анама жаным ашиды. Ол әлі де жақсы көреді әкемді. Әкем ішкіш және бұзақы еді. Бізге көп қиындық көрсетті. Әлімжеттік танытты.
Менің әкем ешқашан ішкіш те, бұзақы да болмағанын айттым. Анам да оны қатты жақсы көретін. Әкем әрдайым мейірімді, әрі көңілді болушы еді. Маша маған егер әкең шынымен сондай жақсы болса, басқаға кетіп қалмас еді деді. Жақсы еркек өз отбасымен бірге тұрады. Менің әкем басқалар секілді сатқын деді. Мен әкем сатқын емес дедім. Сатқын деп Отанын сататындарды айтады деп өзеуредім. Ал, Маша еркек үшін отбасы Отан деді.
Сол кезде Салтанат:
- Ол апай өте сұлу шығар, - деді. Әкем анамды да сұлу дейтін деп бой бермедім.
- Мүмкін анаң қартайып, оған ұнамай қалған шығар? – деп сұрады Зарина.
- Анам жап-жас. Кейбір адамдар оған әлі де «Бойжеткен» деп айтады.
- Онда бай әрі кәрі әйелге кетіп қалған ғой.
Мен ашудан жарылып кете жаздадым. Менің әкем ондай емес.
- Ол кемпірге кетіп қалмас еді.
Осы кезде Жанар әңгімеге араласты:
- Кейбір ер кісілер жұмыс істегенді ұнатпайды. Әйелінің мойнында отырады, - дегені.
Мен Жанарға қарсы шықтым. Менің әкем ешқашан жалқау болмаған. Он саусағынан бал тамған шебер дедім.
Жанар қатты күрсінді:
- Егер біздің әкеміз кетіп қалса, қуанар едік. Бірақ ол ешкімге керек емес. Ол алқаш, бұзақы. Анам айтады, одан тірі күнімізде құтыла алмаспыз деп. Осылай өмір бақи қиналып, төзуге тура келеді.
Маша оған:
- Қуып жіберсеңдерші, - деді.
- Одан құтыла алмайсың, – деп мойындады Жанар, - Ол ішпей тұрғанда үйді соның атынан алған. Енді ішіп алғанда үй менікі, қайда кетсеңдер онда кетіңдер деп айқайлайды.
- Пәтерді ауыстыруға болады ғой? – деп араластым мен. – Біздің көршілер ажырасқанда пәтерлерін бөліп алды. Қазір онда басқа адамдар көшіп келген.
Маша маған ала көзбен қарап, ашулы түрде:
— Онда, сенің анаң жаман! Жақсы әйелден күйеуі кетпейді, - дегені.
— Сенікі де жаман. Сенің де әкең тастап кеткен, - деп дауластым мен.
Маша төбелесті бастап жіберді:
— Менің анам жақсы! Мен бәрінен жасырған


Қызыма айтқан ақыл

Қызыма арнаймын. Қазір ол есейді. Ата-анасының үкілі үмітін ақтады. Әкесі екеуміз оның бар жетістігін мақтан етеміз.

— Анашым, мына қуыршақ – менің қызым. Енді сіздің екі қызыңыз бар.
— Қызым-ау, қуыршақ қалай маған қыз болады, ол ойыншық қой.
— Жоқ. Ол қуыршақ емес, менің қызым!
— Сен оны қызым деп атай бер. Бірақ ол маған қыз бола алмайды ғой.
— Неге? Оның да мен сияқты екі қолы, екі аяғы, басы, көзі, мұрны, аузы бар. Қараңызшы, қандай әдемі! Ол менің сіңлім болғанын қаламайсыз ба?
— Қызым, қуыршақ деген жаны жоқ зат. Оны ойыншық фабрикасында жасады. Ол ойыншық үстел, төсек сияқты нәрсе. Қуыршақ ешқашан адам болмайды. Оның тілі жоқ, миы, жүрегі болмайды. Жер бетіндегі тілдесуге шамасы жететін хайуан – ол адам. Сөйлей алғандықтан ол өзі секілділерден және өзге де мақұлықтан өзгешеленеді.
Бала деген кішкентай адам. Оны тек әйел-ана туады. Уақыты жеткенде сөйлеп, ойлап, әр қимылына баға беріп үйренеді. Қуыршаққа қарағанда баланың миы бар. Ол оны ойлауға, оқуға, сөйлеуге, жасы келгенде әріп танып, сан санауға қабілетін ашады. Кеудесінде жұдырықтай жүрегі бар. Ол жүрек бүкіл ағзамен қозғалатын қанның арқасында соғады. Қан әр мүшені қоректендіреді. Адамның жүрегі көліктің моторы іспетті. Онсыз тірі болу мүмкін емес.
— Қуыршақтың миы жоқ па?
— Жоқ.
— Анашым, ми деген не?
— Жаңғақ бар ғой, сол жаңғақ мидың пішінін еске салады.
— Адамның миы қай жерінде?
— Ол адамның бас сүйегінің ішінде. Миды әдетте ақыл деп атайды. Баланың дамуына керектінің бәрі осы бас сүйектегі миға жазылып қалады. Оны жады дейді. Бала неғұрлым көп білгіш, көп сұрағыш келсе, оның миына соғырлым көп нәрсе жазылады. Тез өседі. Диск сияқты барлық ақпаратты жазып қояды. Баланың көрген-білгенінің бәрін сақтайды.
Жаңа туған шақалақ өте әлсіз болады. Ол тек жылайды. Өйткені, басқаша не мазалайтынын айтып жеткізе алмайды ғой. Анасы баласының неден мазасызданып жатқанын бірден сезеді. Ыстықтан, суықтан, не бір жері ауырғаннан. Нәрестенің көбіне іші ауырады.
Анасы үнемі жанында болғандықтан баласы оны бірінші таниды. Анасын көрсе, сөйлеп, қуанып, күліп белгі береді. Миында алғашқы қыртыстар пайда болады. Бірінші сөзі - ана, әке болады. Сәби өсіп, салмақ қосады. Отыруға тырысады. Сосын қаз-қаз тұрады. Тәй-тәй басады. Ата-анасы оны тәрбиелей бастайды. Кітап оқып береді. Ән салады. Сөйлеуді үйретеді. Бала әке-шешесінен ненің жақсы, ненің жаман екенін біледі.
Жаңа туған сәбидің бір айында сүйегі жұмсақ болған соң ол отыра алмайды. Кей жерінде сүйектің орнында шеміршек болады. Олар сүйек болып қату үшін кальций керек. Нәресте анасының емшегін еміп, ана сүтімен қоректенеді. Сүттен кальцийді алады. Ана сүтіндегі кальций кішкентай бөпенің миына барады. Өзіне керекті мөлшерде кальций жинаған соң баланың еңбегі қатады. Кішкене күнінде бала көп құлайды. Бірақ олардың миы шайқалмайды. Өйткені, табиғат-ана оның миын қауіпсіз жерге тығып қойған. Көрдің бе тылсым деген қандай болатынын... Кальций жинақталған соң сүйектері мықты болады. Аналар қосымша сүзбе, ірімшік беруді бастайды. Өскен сайын баланың бас сүйегі қатып, оның отырып-тұруы, секіруі мүмкін бола береді. Өз денесін өзі көтеріп жүре алатын болады. Яғни, бала дұрыс жетіліп келе жатқаны. Алдымен түрлі дыбыс шығарады. Сосын бүтін сөздерді айтуға шамасы жететін болады.
— Анашым, бас сүйекті қалай мимен толтыруға болады?
— Бала кішкентай болған кезде ең алдымен өзінің ата-анасын таниды. Соларға қарап өзге әлемді біледі. Осы көрген-білгеннің бәрі жапалақтап жауған қар сияқты мидың қатпарына жинала береді. Бала ары қарай дамуы үшін көп білуі керек. Сол үшін ата-анасы оның тәрбиесіне мұқият қарайды. Кітап оқиды. Ойын ойнатады.
Мінекей, күнім, үлкен адам болу үшін бала кішкентай кезінен көп нәрсені үйренеді. Естіген, тыңдаған, көрген, білгеннің бәрі адамға керек. Тақпақ пен ертегінің бәрі жәй уақыт өткізу емес, оның бәрі баланың санасын өсіру үшін аса маңызды. Ата-аналар мен балабақшадағы тәрбиешілер осы нәрселерге көп көңіл бөледі. Оның бәрі тектен тек емес. Мектептегі сабақтар да, мұғалімнің де айтқанын санасына тоқып өскен баланың жады мықты болады. Ертедегі адамдар баланы бесікте жатқан кезінен бастап тәрбиелеу қажет деп бекер айтпаса керек.
— Адамға жүрек не үшін керек? Ми бастық па, жүрек пе?
— Жүрек деген... шынымды айтсам екеуінің қайсысы маңызды екенін айта алмайды екенмін. Екеуі де бастық.
Баланың денесі қаңқадан тұрады. Қаңқа адамды ұстап тұратын тірегі. Нәресте бастапқыда тек жатады. Сосын отырады. Одан кейін жүре бастайды. Бала жүріп, жүгіріп, алысып, биікке өрмелеп, түрлі әткеншектерге мініп өсуі керек.
Ата-ана оның дамуын мүлт жібермей, қадағалағаны абзал. Сонда бала оқуда озат болмақ. Оны қосымша үйірмеге берсе, басқа да дарыны шыңдалады. Жүзу, би, футбол сияқты.
Бала өскен сайын ағзасы әр түрлі тамақты қалайды. Қажетті дәрумендерді ұмытпау керек. Өз қолы өз аузына жетіп, емін-еркін ішіп-жемге келгенде баланың алдына құнарлы тағам қоя білу мақсат. Тамақ ағза үшін бойында ағып жатқан қан ғой. Жүрек-мотор бұл қанды бүкіл ағзаның бойымен қуып, барлық мүшеге жеткізеді.
— Сонда қан бензин сияқты ма? Маған әкем айтқан, мотор жақсы жүруі үшін оған бензин құю керек деп. Мотордың бензині болса, онда көлік тоқтамай жүреді деді.
— Әкең жақсы түсіндіріпті. Тек қана кәмпит пен тәттілерді жей берсе, бала өспей қалады. Тісі ауырып, тісжегі пайда болады. Басқа мүшелері де ауыра бастайды. Мысалы, асқазаны...
Сол үшін дұрыс тамақтану маңызды. Әке-шешені тыңдау керек. Олар балаға ненің пайдалы, ненің зиянды екенін жақсы біледі. Айнаға жақын баршы. Қарашы, аяғың қандай түп-түзу. Аяғыңмен жерді қалай нық басып тұрсың. Бетіңде бір дақ жоқ. Әппақ. Тістерің ше? Маржандай тізіліп тұр. Өзіңді жақсы көрсең, күтімің жақсы болуы тиіс. Сонда сен ақылды, сұлу, мықты қыз болып өсесің. Өйткені, қуат деген әр адамға керек. Қызға да, ұлға да. Мықты, ақылды адамдар өмірде көп жетістікке жетеді. Қалаған оқуын оқып, мақсат еткен қызметін жасайды. Ең бастысы сен мені бар ынтаңмен тыңдадың. Менің қызым ақылды болған соң айтқан сөздің бәрін құлағына құйып алатыны көрініп тұр. Ата-анаңды қуантып, әрдайым жақсы, ақылды қыз болып жүр.

Аударған Шынар Әбілдә


Книга "Стихи и Сказки для детей" - ISBN 9965-9476-6-X трижды переиздавались, автор Джумагельдинова Дария
Стихи и сказки переведены на казахский язык совместно с учительницей казахского языка и литературы с Крыкбаевой Айгуль Танатаровной - Астана, Гимназия №5


Бала кезімнен итімнің болғанын қалап едім , бірақ ата - анам оны маған сатып әпермеді . Әкем машина сатып алды , маған сонда : - Машинаны күт , оны жуғанда , жөндегенде маған көмектес . Машинаны күтіп үйренген соң , саған ит сатып әперемін . Итті күтудің машақаты көп , ауа райының қандай болып тұрғанына қарамастан оны серуенге алып шығу керек , шомылдырып , тамақтандырып , тәрбиелеу керек . Күтімді машинадан баста ! Онымен жеңіл , әуре –сарсаңы көп емес .
Әкем машинаны жөпдеп жатса , мен оған керек саймандарын әперіп тұрамын . Маған ол қиналып жүргендей көрінді . Бірде ол маған жымиып , көзін қысты :
- Мен білемін , сен қайырымды баласың . Сен үнемі мені аяп жүресің . Маған кейде шынында да оңай емес : құйылған жанармай жаман болса , жөндеу көрмеген жолдар да көп , кейде жол инспекторы тоқтатады .
Осы күннен кейін біз сырлас достарға ойналдық , күнде сөйлесіп тұратын болдық .
Таңертең , мен суық машинаға отырғанда ол мені жұбатып қояды :
- Кешір , мен тоңып қалдым , біраздан соң жылынамын .

Егер мен жаман баға алып қалсам , ол үндемей қалады , үйге жақындағанда
тыныштандырып қояды :
- Ештеңе етпейді , балақай , жөндейміз !
Егер жол жаман болса , ақтала бастайды : кешір , шұңқырды көріп тұрсың ғой , байқамай қалдым .
Кейде әкем маған сұрақ қояды , мен дер кезінде жауап бере қоймайтын сияқтымын . Ол менен : не туралы ойланып кеттің ? - деп сұрайды . Мен білемін , егер машинамен сөйлестім десем , ол маған сенбейді .
Бізді жүк көліктері басып озғанда , ол шағымдана бастайды :
- Қандай тәрбиесіз ! Егер ол сондай үлкен болса , оған бәрін істеуге бола ма екен ?
Ал егер « жедел жәрдем » басып озса , ол оған жол береді :
- Өте бер , сені науқас адам тосып отыр !
Кей кездері бізді сиренасын қосып қойып , жол инспекторлары озып жатады , сол кезде :
- Ой , ой , тағы бірдеңе болып қалды ғой !
Тездетіп жол беруге асығады .
Тегі біздің машинамыз өте ақылды ! Ол ешқашан жол жүру ережесін бұзбайды !
Жолда басқа машиналардың жаяу жүргіншіге арнайы өтетін жерден өтуге мүмкіндік бермесе , ашуланып :
- Бұл ара « зебра» , жаяу жүргіншінің еркі !
Кейбір әйел адамдар қызыл шамға өтіп кетуге тырысады , сол кезде ол ренжіп :
- Мына азаматша баласына қандай үлгі көрсетеді екен ! Қызыл шамға өту өте қауіпті ғой ! Егер жолда көктағайғақ болса , мен машинамын , тоқтай алмай қалуым мүмкін ғой !
Қызыл шам жанғанда ол ақырын қозғалып , паңдана басып , орнынан жылжиды .
Машиналар адамдардан да тәрбиелі , олар бір- біріне жол береді . Тасада МАЙ қызметкері жасырынып тұрғанын байқаса , шамдарын жыпылықтатып , белгі береді .
Мен енді түсіндім : олар адамдарға қарағанда қайырымды және ұйымшылдықта өмір сүреді !
Егер жолда біреулері сынып қалса , тоқтап көмек көрсетеді , сайман береді .
Жол апаты болса , жарақаттанғандарды ауруханаларға жеткізіп салады , МАЙ - ға хабарлайды .
Әкем менен жақсы жүргізуші шығатынын мойындады . Жүргізушілердің бәрі бірдей машинаны сезе бермейді , ал мен машинаны түсініп қана қоймай , оның тілін де білемін !

Скажи мне ворон - старый дед
Ты дал молчания обет?
За что тебя Бог полюбил,
Такой срок жизни подарил?

Не зная взлетов ни побед,
Прожить на свете триста лет!
Тебя я в этом не корю!
Я просто очень знать хочу.

Ты много сделал добрых дел?
Или такой у вас удел -
Спокойно жизнь свою прожить,
И не страдать, и не любить?

Скажи, когда на поле брани
Сыны кыпчакские стонали,
Как в сказке за живой водой
Ты не слетал, сидел глухой?

И никого не защитил,
Когда на поле брани ночью
Твои кровавые сородичи
Устроили ужасный пир...

Бывает так: останешься один,
Когда невзгоды злые свет застят.
И думаешь: вот был бы рядом сын!
А нет его. Ведь он теперь женат.
И он тебе не то, чтобы чужой,
Но просто так уже не позвонишь...
Он ЗА ЖЕНОЙ, как будто за стеной
Так радуйся! Ведь вырос твой малыш!
Нет, он придет, когда замкнется круг,
И жизнь уйдет из одиноких глаз,
И будет так же поздно, как сейчас,
И будет не согреть остывших рук...

Инга Артеева.


Асет вернулся домой после похорон матери. На похороны не взял ни жену, ни ее родственников. Когда получил телеграмму, всю дорогу корил себя, что виноват. Мать умерла от тоски, одиночества и предательства сына.
Жена открыла дверь с заплаканными глазами. Только Асет хорошо знал жену, не верил, ни ей, ни ее слезам. Она никогда не будет плакать из-за его матери, всегда каплями для глаз пользуется, когда хочет вызвать жалость к себе его или отца. Он слегка оттолкнул ее и стремительно вошел в свой кабинет.
Перед глазами, как картинки проходили детские годы. После развода родителей, он стал опорой для матери, всегда был рядом. Они с матерью, можно сказать, были пришиты друг к другу невидимой нитью, которая, казалось, никогда не порвется.
Мужчина до мельчайших подробностей помнил детство, как мать забирала его из детского сада, гордо шла, взяв за руку. Он захлебываясь задавал вопросы, а она, не спеша, с улыбкой отвечала. Мама имела высшее образование, была начитанной и сына приучала к чтению. Асет любил сказки, наизусть знал много стихов.
Однажды в автобусе, пожилая женщина, взяв его на руки, спросила: «А какие стихи ты знаешь?» Асет, увидев, как внимательно пассажиры прислушивались к ее словам, до самого дома вслух с выражением читал стихи Агнии Барто и Корнея Чуковского. Люди восхищались им и благодарили мать за хорошее воспитание ребенка.
Как-то он стал расспрашивать мать о космосе, она извинилась и попросила подождать. А после сама напомнила, и в один из воскресных дней они вместе рассматривали книжку, где была нарисована вселенная, и мама рассказала о космосе столько, сколько может узнать женщина. Однажды, она пришла в садик и увидела сына расстроенным, он пожаловался: мальчишки смеются над ним, ведь у него нет папы. А воспитательница пожаловалась, что Асет до хрипоты кричал, доказывал, что у него есть отец. Мать предложила не расстраиваться, а отнести фотографии из семейного альбома и показать их детям.
На следующее утро мальчик гордо вышагивал с матерью, он нёс фото, где в свадебном вальсе кружились его родители. Детишки убедились, что у него есть отец, только он развелся, когда Асету было два года, и больше не дразнились. Отец платил, небольшие алименты и не интересовался сыном.
В школу мать готовилась заранее, она купила сыну лучший костюм и рубашку, как у взрослых. Мальчик стоял красивый и гордый, и радовался: теперь будет одеваться, как настоящий мужчина. Мать пригласила подружек, они поздравляли Асета, говорили, что он вырос и станет защитником матери. Все были счастливы.
Сколько в его жизни было таких дней? Много. Юноша долго не женился, хотел, чтобы жена была похожа на мать. Но ошибся в выборе, вернее, будущая жена сама выбрала его. Она даже на пять процентов не была похожа на мать…
Асет подошел к окну, мимо проходила пожилая женщина, напомнившая мать. Мужчина зарыдал вслух, в его голосе было отчаяние, боль за одиночество матери, за слабость свою. Жена услышала, хотела войти, начала стучаться в закрытую дверь. Асет закричал:
— Уходи!
Рыдания мужчины были похожи на плач боташки, так ласково казахи называют малышей-верблюжат. Старики признаются, ни одно животное на свете, не плачет так жалобно.
Одинокий отчаянный крик разносится на несколько километров, старики и женщины, сразу определяют, что это плачет верблюжонок. Малыш своим криком выражает горе, тоску, отчаяние, страх, жалость к себе, безысходность, и никто не в силах помочь, успокоить его. Асету тоже никто не поможет, особенно жена, которая сделала все, чтобы он обрек мать на одиночество.
Он помнит, когда пошел в первый класс, попросил мать: «Сделай мне праздник, как у космонавтов». Он — единственный среди детей мечтал стать космонавтом, над ним смеялись, одна из подружек сказала, что это не модно. А он любил смотреть документальные фильмы, где космонавтов встречала толпа, дарила им цветы. И маме удалось сделать так, чтобы этот день остался незабываемым в памяти сына.
У матери была подруга журналист. Она получила задание сделать репортаж о школе, куда пошел учиться Асет, мальчишка стал главным героем дня. Его поднял на руки старшеклассник, мальчик звонил в колокольчик, который ему торжественно вручили в школе. Асету тоже подарили цветы — мама и её подруга. Его снимали и показывали по телевизору, он был горд. Соседи и знакомые мальчишки поздравляли его. Мать сделала праздник сыну. А делал ли праздники он для своей матери? Пробовал, получалось неуклюже, мать успокаивала: «Ты мужчина, тебе нельзя распускать нюни»…
Мужчина зарыдал с новой силой, не мог успокоиться, горе распирало тело, заполняло грудь, расширялось, добиралось до ребер. Становилось тяжело дышать, он боялся, что не выдержит сердце. У матери тоже болело сердце, от горя и переживаний, когда сын бросил ее и уехал в столицу. Она осталась одна, рядом не было никого, кто мог бы принести таблетки и дать стакан воды, сесть рядом, как она в детстве, погладить и поцеловать. Это должен был сделать сын. Горе напоминало вновь и вновь о себе, Асет сидел, обхватив голову руками.
— Что я наделал? Прости, мама! Я не должен был оставлять тебя одну. Когда я сделал первую ошибку? Когда отправился в столицу и попал в объятья Раушан? Когда, доказывая свою значимость, пошел на поводу её родни? Когда потерял себя, стал тенью жены? В Казахстане и имея семь пядей во лбу не пробиться, надоело работать на хозяев, которые были глупее, тупее меня. Я стал предателем семьи, а это то же, что и изменник родины. Твой сын оказался никчемным человеком, ничего не смог добиться сам! Даже должность подарили за то, что женился на старой деве, которая нагулялась, и решила вернуться к праведной жизни.
Когда пришла телеграмма, что заболела его мать, жена отправилась в провинциальный городок. Раушан подсуетилась, наняла медсестру, сиделку, а его постоянно обманывала:
— Ничего, болезнь старческая, ей стало лучше!
Асет получал бодрые сводки о болезни матери, жена делала все, чтобы он туда не поехал. А мать хотела увидеть сына, скучала, ведь у нее никого больше не было.
Как он был слеп! Как мог забыть свою мать? Она растила сына, носила на руках в садик, чтобы еще немного поспал. Всю жизнь носила чужие поношенные вещи, а ребёнку покупала новые.
Асет женился на лживой женщине. Раушан притворялась, что заботится о нем. У нее были отговорки: «Ты мужчина, тебе это не нужно! Не скатывайся до уровня аульской бабы».
Асет корил себя:
— Разве Раушан одна виновата в твоих бедах? Зачем отправил к больной матери, ты знаешь жену, неужели поверил, что она будет заботиться об абсолютно чужой ей женщине? Просто тебе так легче было жить. Обманывать себя и купаться в роскоши, ты хоть раз задумался, как твоей матери живется? Каждый год ездил в Европу, то в командировку, то на курорты. Почему не отправил мать на отдых? Твой тесть занимал высокий пост, он устраивал твою жизнь, ты постоянно поднимался по служебной лестнице, стремился вверх и все дальше отдалялся от матери. Ты высылал деньги, а ей нужны были твое внимание и любовь. Звонил редко до такой степени, что можешь сосчитать звонки.
Мужчина зарыдал. Высокий, с копной седеющих волос, он выглядел жалко и омерзительно и знал это, понимал — нет оправдания его безразличию к матери. Он был уверен, сейчас на кухне жена с пренебрежением отзывается при детях и домработнице о муже: «Слизняк!»
Да, он слизняк, подкаблучник! Предал родную мать, чтобы выбраться из серости. Благодаря жене и ее семье, стал уважаемым человеком. А уважает ли сам себя? В доме он — никто, не имеет права голоса, жена все время останавливает: «Чего высовываешься, если бы не отец…» В порыве серьезных ссор, она называет мужа мразью, неудачником, постоянно укоряет, что только благодаря ее отцу он стал человеком…
Когда впервые мать приехала в гости, увидела, что сына в семье не уважают. Айша-апа, так называли ее соседи, на второй день попросилась домой. Она скрывала от соседей положение сына. Знакомые завидовали ей, просили помочь трудоустроить детей. Асет перестал звонить матери, чтобы не слышать ее просьбы.
Мать тихо таяла, как свеча, при виде того, во что превратила жена и ее родственники сына. Асет горько усмехнулся, он при матери хотел показать свою значимость — не получилось. Жена, заявила: «Твою мать в аэропорт отвезет водитель, а ты не вякай, поедем к отцу, у него будут нужные люди». Он поцеловал мать в щечку, всунул пятьсот долларов. Она вернула деньги, незаметно положила ему в карман.
Айша-апа поняла, что потеряла сына, он превратился в тряпку. Как сказать, что не должен он мириться с таким положением? Когда мать снова приехала, жена ни на минуту не оставляла их одних, позже ее пригласили в гости сваты.
Мать пожалела, что пошла. За столом семейство рассказывало курьезные случаи про ее сына. Оказывается, Асет некрасиво ел, они учили его правильно держать вилку и нож, научили пользоваться салфетками вместо платка. Тесть хвастался:
— Мы сделали из него человека.
Для матери нет ничего омерзительней, чем видеть, как на ее глазах унижают сына. Айша-апа после трапезы встала из-за стола, поблагодарила сватов за гостеприимство и сказала, обращаясь к сыну:
— Я растила тебя одна, хотела, чтобы ты стал достойным человеком, патриотом своей страны. Теперь убедилась, тебе не хватало мужского воспитания, скорее всего, я неправильно тебя воспитывала, раз ты дал возможность сделать из себя тряпку. Здесь каждый, рассказывая о тебе с пренебрежением, вытирал ноги и смеялся над моим воспитанием. Сынок, разве я не учила тебя отстаивать мужское достоинство? Впервые я пожалела, что не вышла замуж. Очень боялась, что тебя будет обижать отчим. Как глупо! Пусть отчим — не родной, но он смог бы на своем примере сделать из тебя мужчину. Неужели должность для тебя выше собственного достоинства? Сынок, ты стал проституткой! Не обижайся, нельзя быть подстилкой, чтобы получить портфель, — Айша-апа обратилась к сватьям: — Если мой сын такой плохой и бестолочь, что же вы торопились со свадьбой? Сами сделали свадьбу, знали, что вашу дочь не каждый возьмет с ее прошлым. Вы купили моего сына для дочери. Посмотрите, как он красив! На фоне его ваша дочь просто бледная поганка. Спасибо! Вы сделали из моего сына безмолвное животное!
Родители жены, стали оскорблять мать Асета.
— Скажи спасибо, что из раба мы сделали господина, — брызгая слюной подскочил тесть. — Ты, женщина, посмотри, куда попала, и кем стал твой сын? Я могу стереть его в порошок!
Айша, взглянув с презрением на свата, ответила:
— Ты лучше бы дочь свою правильно воспитал! Ты думаешь, я не наслышана об ее прошлом? Как не скрывай, а народ знает больше, чем ему положено!
В тот день Асет не смог отправить мать домой, не летали самолеты, отвез в гостиницу. Дома жена проклинала мать, а он, дурак, извинялся за нее перед женой и ее родственниками. Мать права, он, как баран, которого оставили на заклание, не смог защитить мать.
Асет помнит, когда встречал мать, боялся обнять и поцеловать ее. Постоянно находился под неусыпным контролем жены. Мать поняла это, и нарочно целовала его, хвалилась его достижениями, отличной учебой в школе и в институте.
— Мальчик мой, — обратилась она к сыну. — Ты стал как Кай из любимой сказки «Снежная королева», вместо сердца у тебя лед, ты стал мальчишкой с льдинкой в сердце. Неужели ты забыл все лучшее, что мы имели в своей маленькой и дружной семье? Неужели мое присутствие не подействовало на тебя, ты не оттаял? Я уезжаю с тяжелой ношей, которую и разделить не с кем. Может, задумаешься? Нельзя так жить! Прощай!..
В квартире потемнело, мужчина не стал включать свет. В детстве Асет часто оставался один и боялся темноты. Однажды он не выдержал и признался. Мать в ответ заплакала и сказала: «Сынок, мне не с кем тебя оставить, если хочешь стать настоящим мужчиной, постарайся убить в себе страх! Ты вырастешь, я состарюсь, кроме тебя у меня никого нет. Кто защитит меня? Учись быть храбрым!» После этого мальчишка специально не включал свет, сидел в темноте и переборол страх…
Асет чувствовал, что боль потихоньку отпускает. У него нет даже фотографий матери, когда переезжали в новую шикарную квартиру, жена «позаботилась», забыла в старой квартире его альбомы с фотографиями.
— Так тебе и надо! — повторял он вслух.
Как мог забыть он свою мать? Когда сын болел, она сидела у изголовья и плакала, боялась потерять его. Она ходила в мечеть молилась, просила, умоляла Всевышнего сохранить ей сына. А что он сделал для матери? Почему не дал возможность порадоваться возможностям сына, увидеть красивый город, не купил ей квартиру в столице? Ничего не дал, она напрасно родила и воспитала его. Ушла из жизни разочарованной, всю молодость посвятила ему, а взамен ничего не получила, кроме боли и тревоги за его будущее.
Когда Асет окончил институт, мать не разрешала даже думать о свадьбе, не хотела, чтобы он женился, на ком попало. Мечтала видеть сына богатым и счастливым. Он приводил девушек, мать отбраковывала их, как бабушка яйца, когда высаживала на них кур. В этом была вина матери, ей казалось, что еще не родилась сноха, достойная ее сына.
В Астане он случайно познакомился с Раушан. Она мертвой хваткой ухватилась за Асета. Высокий под два метра красавец понравился ей. Она была староватой девицей тридцати трёх лет. Раушан выбрала Асета, как выбирают жеребца, чтобы кобыла принесла здоровое потомство. Кандидатуру Асета одобрил отец — крупный чиновник, только поставил условие, чтобы его мать не мельтешила в доме.
— Понимаешь, — говорил тесть, — мы входим в элиту, скрыли от родных и близких, что дочь вышла замуж за сироту.
У казахов мальчишек, которые не имеют отца, называют сиротами.
Асет женился, на свадьбу мать разрешили пригласить, а дату поменяли. Мать не смогла приехать, а родители жены даже не извинились, Асет им нужен был без матери…
Мужчина заплакал, но уже не так сильно, горечь, жалость к матери постепенно утихала, не жгла внутренности.
Что сказать, это он обрек мать на одиночестве при живом сыне. Что толку, что казахи молятся на сыновей? Мужчина вспомнил судьбу некоторых знакомых. Женившись на дочери влиятельного человека, они тоже оказывались в таком положении.
Асет решил всю ночь посвятить воспоминаниям. Завтра жена опять будет довлеть над ним, но он не уйдёт — не хочет, чтобы дети при живом отце стали сиротами. Отец нужен детям. Он оставит все, как было, ради них, как когда-то мать отказалась выходить замуж, чтобы никто не обижал ее сына.

На белом снегу мёрзли алые розы,
Кто бросил на снег их в такие морозы?
Букет в целлофане красивом лежал,
Бант золотистый — ветер трепал,
Цветы ошарашены были до слёз,
Мороз их кусал, будто бешеный пёс.
— За что? — вопрошали с обидой цветки,
Роняя, как бисер, слезу в лепестки.
Кто же их бросил подло в мороз?
Ветер срывал лепестки алых роз.
В тепло не ввернуться, про радость забыть,
Девчонке красивой несли их вручить.
За что же решили живьем погубить?
Жестокость такую кто смог проявить?
Юноша этот весь день счастлив был,
Любимой букет подарить он спешил,
Девчонку в объятьях другого застал,
И вместо любимой цветы наказал.



Марьям проснулась от шаркающих шагов, проснулся муж. Он нарочно так ходит, чтобы разбудить молодую жену. Олжаса постоянно мучает бессонница - надо дать лекарства. Женщина расплакалась, ей, жаль стало себя.

- Неужели закончилась моя размеренная, счастливая жизнь? Никогда, даже в страшном сне, она представить себе не могла, что все так круто изменится. Мать против была замужества дочери:

"Годы пролетят быстро - у вас большая разница в возрасте - жалеть будешь, что не послушалась меня" – предупреждала она дочь.

Первая встреча с незнакомцем для Марьям стала роковой. Олжас - главный инженер комбината, она - секретарь канцелярии Горкома партии. Главный инженер приезжал на совещания, оставляя после себя шлейф дорогого одеколона и особенную ауру.

Многие женщины мечтали оказаться в его объятьях, хотели быть обласканы его жгучим, мужским взглядом. Олжаса, можно было сравнить с тайфуном - мощный всплеск энергетики, сметал все на своем пути. Девушке было девятнадцать, а ему сорок пять лет. Она была счастлива и не подозревала, что тайфун с годами обрушив свою мощь теряет силу.

На всю жизнь в памяти остался тот день. Когда огромный мужчина, как медведь, спускаясь со своей свитой по лестнице, чуть не столкнул Марьям. Девушка не могла оторвать от него восторженного взгляда, сопровождавшие его мужчины затихли и восхищенно произнесли: какая красавица!

Девушка вбежала в канцелярию, долго сидела пунцовая, не понимая, что происходит с ней. Заведующая канцелярией долго, изучающе смотрела на нее и вдруг неожиданно спросила: а ты не влюбилась красавица?

Марьям ловила звуки шагов, знала, что главный инженер комбината приходит в горком партии с группой начальников. Они заходят в кабинеты, делают всем женским особам комплименты и возвращаются на комбинат веселые, что смутили глупышек, которые им рады.

Девушка столкнулась неожиданно с ними, когда устала ждать, не подозревала, что Олжас со свитой находится в здании горкома партии, мужчина просто хотел увидеть девушку. Впервые он увидел такую гармонию: безукоризненная фигура, красивое лицо. Мужчина-сердцеед привык производить впечатление на юных красавиц.Он понимал, что секретарша из канцелярии влюбилась в него, знал таких глупышек, ему нравилось, что она неопытная, возможно, даже ни с кем не целовалась, а он обожал девственниц. Олжас знал, за ним пойдет любая, если позовет. Марьям тоже не отказалась. При встрече она теряла не только голос, но и сознание. Тогда она не подозревала, что его флюиды не одну дурочку свели с ума, с правильной дороги.
После одной из этих встреч он поймал ее в фойе и сказал:
- Ухаживать, дарить цветы не буду, нравлюсь, принимай, какой есть!

Прошло двадцать пять лет, а для нее, как один день. Жизнь с Олжасом была шумной и веселой, с годами становилась размеренной, он стал тише, а Марьям скучала по тому времени, по шумным компаниям, по пикникам, по рыбалке в озере Балхаш.

Олжас почти не ухаживал, он увез Марьям в снятую, в аренду квартиру. Мать узнав, что дочь стала любовницей, устроила скандал ему. Она не могла примириться, что единственная красавица-дочь живет без брака с избалованным мужчиной. О похождениях Олжаса знали все, только наивная глупышка по имени Марьям была в неведении.

Мужчина-любовник смог убедить мать,что ее дочь нужна ему, она поверила ему. Олжас смог очаровать женщину, которая была ровесницей его.

Марьям встречала мужа в новом гнездышке, и не хотела знать, что у него есть дочь - ее ровесница, что он отец семейства, что его ждут в семье. Она считала - он должен принадлежать только ей. Чтобы теща не возмущалась, он купил ей квартиру в хорошем доме на одной площадке с дочерью.

Это возможно и спасало Марьям от той тишины, которая появлялась, когда он исчезал ненадолго. Однажды Олжас уехал на неделю в Германию, девушка думала, что сойдет с ума без любимого. Злые языки донесли о любовнице жене.

Жибек была умной и сообразительной женщиной. Не впервые ее муж увлекся очередной глупышкой, возомнившей себя очередной токал у казахов – любовница.
В душе женщина сочувствовала этим дурочкам - устоять перед натиском такого мужчины не каждая сможет. Перед тем, как стать его женщиной, она предупредила его: что сирота, и в жизни ничего хорошего не видела.
- Если обманешь, удушусь, у меня никого нет, идти мне некуда, жаловаться некому. Они стали жить вместе, он - выпускник московского политехнического института и она техник-технолог.

Жибек навсегда влюбилась, в мужчину с пронзительным взглядом и хищным, как у коршуна носом. Он не обижал ее, но был любвеобильным.
Жена никому не жаловалась,плакала от унижения и боли, скрывала, как могла слезы от детей. И все-таки она считала себя счастливой женщиной. У нее есть муж - лучший мужчина города, к старости угомонится – утешала она себя. А сколько женщин завидуют ей, она сделает все, чтобы не бросил он ее, будет закрывать глаза на измену, будет защищать свою семью, детей. Она не даст им стать сиротами.

Олжас - выпускник лучшего института страны не сразу стал главным инженером. Вначале он трудился на заводе мастером - умного, грамотного специалиста заметили, он быстро продвигался по карьерной лестнице. В этом была и заслуга его жены Жибек.

Муж был любимцем женщин, она знала, молчала, никогда не жаловалась, скрывала от всех. Когда он женился на сироте, Раушан - воспитательница детдома, относившаяся к девушке, как к родной, проводила с ней долгие беседы, к Олжасу отнеслась с недоверием, просила оставить в покое девочку - она не должна быть несчастной.
Раушан учила бывшую детдомовку азам семейной жизни. Если муж гуляет, и незнакомые люди звонят тебе домой, называют адрес, где находится он с женщиной: не иди на поводу у них. Муж твой обласкан Всевышним, имеет все, чтобы стать большим начальником. Отвечай доброжелателям: муж дома, хотите, приглашу к телефону, доброжелатели перестали звонить, муж продолжал гулять.

Поведением Жибек восхищался город, слишком колоритной фигурой был ее муж!
Когда, Жибек узнала, об очередном романе с Марьям. Она решила изменить тактику, познакомиться с ней поближе. Девушка испугалась - взрослая женщина успокоила ее и предложила ей предохраняться.
- Все равно он на тебе не женится – предупредила она соперницу. Таких, как ты глупышек у него было много, если собрать всех, получится гарем не меньше, чем у царя Сулеймана.

Увидев любовницу Жибек поняла, муж не устоит, перед такой красавицей, недаром экстрасенс предупредила ее, скоро появится серьезная соперница. Юная любовница забеременела, на Олжаса пришла анонимка в Горком партии. Однопартийцы предложили навести порядок в семье. Он отпирался, а Марьям родила ему близнецов - мальчика и девочку. Спрятать детей от злых языков было невозможно, секретарь райкома партии посоветовал: срочно переводись в другую область. Он оказался прав, разъяренная Жибек показала себя во всей красе.

Анонимку она попросила написать подруге, после сама стала писать, жаловаться на мужа. Она везде поджидала Марьям, кидалась на нее, разорвала платье на ней, поджидала у дома с ножом. Олжаса пугала ее агрессия, спокойная, умная женщина превратилась в мегеру.
Пока Айнаш - мать девушки не вступилась за свою дочь, увидев, как дочь сжалась при встрече с Жибек, стала закрывать лицо руками, Айнаш поняла, эта женщина третирует ее дочь. Она схватила за руку униженную жену Олжаса и заявила:

"Почему кидаешься на мою дочь, вначале усмири своего кобеля! Моя дочь девственница, он выбрал ее. Примирись и не позорься! Почему не отпускаешь мужа. Он не хочет с тобой жить. Насильно мил не будешь! Посмотри на себя и мою дочь, ты по сравнению с ней корова, а моя дочь - лань! Ты думаешь, я мечтаю о таком зяте, который переспал с половиной города. Он испортил мою дочь, испортил ее жизнь. Если мужчина не любит тебя, не цепляйся, не позорь себя и мужа. Почему твой муж все годы гулял, потому, что ты не устраиваешь его, как женщина. Пожаловалась в горком партии написала письмо на любимого мужчину, чего добилась? Муж никогда не простит тебя! Теперь ему дадут под зад и отберут партийный билет? Главным инженером он больше не будет работать! Не пара ты ему! Прекрати, иначе я напишу в горком партии, ты тоже коммунистка!

Олжас понял: надо срочно уезжать. Квартиру, дом, он оставил Жибек и троим детям. Деньги честно поделил с женой. Попросил ее больше никуда не жаловаться, а оставаться такой же умной, как раньше.
- "За детей не беспокойся – их будущее пусть тебя не волнует".

Олжас полюбил юную жену. Она была - юной, мягкой и послушной, муж не отказывался от любовниц, они у него появлялись - молодые и красивые.

Марьям понимала, что ничего изменить не сможет, мужа не перевоспитаешь, вспоминала его жену и сочувствовала ей. Теперь, она, как никто другой понимала ее, и даже от матери старалась скрыть его похождения. Как-то она попробовала урезонить мужа, он упрекнул ее: а ты вспомни себя, чем была лучше их?

Марья не надо жаловаться на жизнь, она прожила большую часть с мужем-метеоритом – ярко. Жизнь с Олжасом была у всех на виду, люди с восхищением смотрели на эту красивую пару. Внезапная болезнь мужа изменила ее жизнь. Врачи вытащили мужчину с того света.
- Скажите спасибо Всевышнему, Ваш муж на ногах перенес два инфаркта. Жена ухаживала за мужем, жалела, любила его и надеялась, что скоро он придет в форму. В доме был тренажерный зал, она заставляла мужа бегать на беговой дорожке, кататься велотреножере, но он не хотел тренироваться. Он понял, что не хочет жить яркой, насыщенной жизнью, он устал всех зажигать- ему нужен покой и отдых. Он не понимал, почему молодая жена нервничает - пусть радуется он дома, сидит за компьютером, они ни в чем не нуждаются.

После болезни из медведя он превратился в слона – серого, рыхлого, и брюзжащего. Олжас не хотел менять новый образ жизни, молодая жена раздражала его, и ему понравилось доводить ее. Он все чаще спрашивал себя: зачем я хотел объять мир и обласкать всех женщин? Зачем?...

Молодая жена уходила на работу, а он с удовольствием вспоминал лучшие страницы своей жизни. И был благодарен судьбе, он был ее любимчиком, только подвел, отвернулась фортуна от него.

А для молодой жены закончился праздник. Марьям все чаще хотелось подойти к мужу, взять его за плечи и трясти, чтобы вытрясти с него: равнодушие, лень, преждевременную старость - сделать его прежним. Женщина не могла смириться с тем, что лучшие годы ушли. Марьям понимала, что семейные конфликты будут разрастаться, а она дурочка раньше времени укоротила свой женский век, не познав девичьей влюбленности, свиданий с юношами, биения сердца с таким же, как она юными неиспорченными джигитами.

- Зачем, испортила себе жизнь, не надевала девичью фату, всю жизнь бегом, за стареющим мужем, он торопился прожить ярко оставшиеся годы, а она кинулась в догорающий костер, который вначале вспыхнул, а позже остался тлеть.

Марьям хотелось спросить его:
-Почему ты не оправдал моих надежд? Зачем женился на молодой, красивой женщине? Разве ты не знал, что жене нужен здоровый муж? Где твоя энергия? Почему ты сдался, не хочешь стать прежним? Почему превращаешься в старика?».

Олжас винил ее, если бы она тогда не согласилась стать его любовницей, не поспешила родить близнецов. Он продолжал бы работать на комбинате главным инженером, а может, стал директором? Из-за Марьям ему пришлось переехать в другой город, изменить свою жизнь.

На новом месте Олжаса встретили неприветливо. Ему предложили поработать начальником цеха, он не ожидал, что его, баловня судьбы, ждут не очень радостные перспективы.

Молодая жена хотела жить по-прежнему. Благодаря его влиянию в те годы она имела доступ к складам. Покупала шикарную одежду, ухаживала за собой. Она ждала, что муж снова вернется в форму. А он из здоровяка превратился в старика с шаркающей походкой. Как жалела она, что не послушалась мать.

Постепенно муж начал раздражать ее, он ревновал, следил за ней, подслушивал телефонные разговоры, после работы она бежала домой. Муж получил инфаркт, когда в цеху произошла авария, его понизили в должности до начальника смены, после суда перевели инженером по технике безопасности.

При назначении на новую должность в другой город, вместе с ним полетела и негативная информация о его любвеобильности. Директор завода, куда был назначен Олжас был вдвое меньше его ростом - некрасивый, амбициозный, увидел в нем достойного соперника. Он был зол на него: надо ведь, как щедра природа к этому Дон Жуану? А ему пришлось всю жизнь носить туфли на каблуке, чтобы хоть как-то выглядеть выше. Как ни качался, плечи оставались узкими. Ему нашептали, что Олжас претендент на его директорское кресло.

Мурат Иманович постарался, как на ринге несколькими ударами выбить соперника из игры и это удалось ему. Олжас скучал по первой жене, он понимал, что Жибек работая с ним на заводе, к этому времени она была главным технологом, влияла на его карьеру, скрывала проделки мужа.

Олжас понимал, молодая жена раздражена его внезапной болезнью, она изменилась, стала злой, нервной, это его злило, в отместку он, потихоньку ей мстил. Проливал молоко, разбивал кружки и тарелки, ходил шаркающей походкой, делал все, чтобы выглядеть дряхлым стариком, это удавалось ему. Он не знал, как жить дальше, жена перестала ему сочувствовать, злилась и плакала. Если бы рядом была ровесница Жибек, он не потерялся бы в этом мире.

После выхода из больницы он предложил Марьям купить ему кровать и перебрался в другую спальню, близнецы выросли и жили в другом городе. Молодой жене говорил, что не может спать на одной кровати с такой красивой женщиной, поэтому пусть она потерпит, или найдет любовника, а ему вредно заниматься любовью, он хочет жить долго.

Молодая жена еле удерживалась, чтобы не ответить ему, что свою энергию он отработал с многочисленными любовницами и теперь ему не хочется признаваться в своем бессилии. А она - молодая, красивая женщина.

У русских принято говорить: сорок пять - баба ягодка опять. Марьям работала в ЗАГСе, с завистью смотрела на новобрачных и сожалела, что лучшие годы потеряны.
Чего торопилась? – ругала она себя. Чего боялась, что замуж не возьмут? Мужчины заглядывались на нее. Она старалась не располнеть: фигура у нее была женственная - длинные, прямые ноги, тонкая талия.

Как хотела она быть невестой, как завидовала она новобрачным, особенно, когда жених уносил возлюбленную на руках. Марьям достойна лучшей доли! Когда вырастит дочь, она коленях будет умолять дочь, чтобы не влюблялась в мужчину намного старше себя. Она расскажет ей, как тяжело находиться в компании пожилых мужчин, а не своих ровесников.

Однажды на регистрацию пришла немолодая пара, когда Марьям узнала их возраст, удивилась, что они такие активные и хотят пожениться, сделать свадьбу. Пара оказалась намного старше, чем выглядела. Жениху было семьдесят семь лет, а невесте семьдесят два года. Оба были тренерами и услышав печальную историю Марьям, предложили привести мужа к ним. Заодно, они предлагали познакомиться поближе за чашкой чая. Олжас не хотел идти, он не любил выходить из дому. Марьям сама водила машину. Она вытащила мужа, и что удивительно он рад был новому знакомству.

Эта пара была близка ему по духу, Саят, попав в крупную аварию, смог встать на ноги и помог Гуле - пешеходу которого сбила машина. Они создали клуб, позже стали помогать другим людям, попавшим в такие же ситуации. Олжас понял, что раздражая жену, он сам выпал из обоймы, название которой - жизнь. Марьям не виновата, ей хочется пожить, а он постарел, переживал, считая виновником несчастий. Олжас обвинял жену и никогда не признавался в том, что испортил многим девушкам и женщинам жизнь. Возможно, его внезапная болезнь - кара, за прожигание своей и чужих судеб.

Когда Марьям отправили в командировку в столицу на месяц, он горячо поддержал жену, это насторожило ее, но зная истинное состояние мужа, она отругала себя. Это был другой Олжас, который примирился и не хотел возвращаться к прошлой жизни. Марьям уехала, с мужем перезванивалась. В столице жила дочь, она родила и Марьям решила помочь молодой семье, научить, как заботиться о малыше. На работе она взяла отпуск.

Через полтора месяца, женщина спешила домой. Она поняла, что в своих бедах виновата сама. Дочь Ажар вышла замуж за однокурсника и была счастлива. Как хорошо, что я воспитала дочь правильно. Предупреждала: не выходи замуж за взрослого мужчину. На них любо-дорого смотреть, слава Всевышнему, за нее я спокойна. В аэропорту она вглядывалась в встречающих людей, мужа нигде не было. Марьям почувствовала холодок: неужели, с ним что-то случилось? Она звонила, сотовый телефон не отвечал.
Как жалела женщина, что согласилась на эту поездку.

-Пусть старый, главное, чтобы жив и здоров был – думала женщина. Высокий, поджарый мужчина чуть не сбил ее, схватил сумку. Это был Олжас. Вместе с ним ее встречали Саят и Гуля. Они помогли Олжасу победить хандру и вернуться к прежней жизни.

Остановись, пока не поздно...

Памяти моего племянника, замечательного врача, мне остается только давать его имя моим героям.

В поездки я часто отправляюсь в купе бизнес класса, не люблю шумных, бесцеремонных компаний. Однажды моим попутчиком оказался знаменитый врач, частый гость телевизионных каналов.
«Ну, «повезло», — подумала я. — Будет сидеть, как проглотивший кол, выпендриваться». Доводилось встречаться с известными людьми, которые не считали нужным даже поздороваться, и могли всю дорогу молчать, не разговаривать. В купе попутчик задумчиво смотрел в окно, я тоже не настроена была на беседу. Меня радовало, что испанский поезд укорачивает путь, поэтому с нетерпением ждала ночи, чтобы устроиться на ночлег, утром поезд прибывал в Астану.
Я тоже смотрела в окно. Мелькали знакомые степные пейзажи, но я видела другую степь, покрытую красными маками, по ней мчались мои виртуальные герои, увлекшись их приключениями, я забыла о попутчике. Начало темнеть, осенний вечер слегка накрыл сопки сиреневой вуалью, она фалдами спадала с вершин, занимая все больше пространства, и вскоре стала насыщенного фиолетового цвета, плотно накрыв степь. Мужчина вдруг обратился ко мне, спросил: не работаю ли в здравоохранении? Услышав, отрицательный ответ, вздохнул:
— Извините, стал стареть, обознался. Мы, врачи, часто посещаем различные симпозиумы и конференции, знакомимся с коллегами, у меня плохая память на лица, поэтому я запутался.
Я удивилась, уже не ожидала, что он вступит в разговор, всё-таки знаменитость. Попутчик был, видимо, хорошо воспитан и понимал, что как женщина я не могу первой вступить в разговор с незнакомым мужчиной. Пришлось признаться, я — писатель, иногда выступаю, даю интервью, часто встречаюсь с детьми, и тут мужчину осенило. Он воскликнул:
— Я знаю вас! На вашем творческом вечере внук выступал, читал стихи, и вы подарили ему книжку. На книжке я видел вашу фотографию! Признайтесь честно, как внук прочитал стих?
— По подаренной книжке можно понять, что мальчик прочитал стихотворение великолепно. Я часто встречаюсь с детьми и огорчаюсь, если они плохо запоминают мои стихи. В последнее время дети совершенно разучились читать стихи.
Мужчина ответил:
— Мы всей семьей читали вашу книжку, и благодарны вам. Внуку мы покупаем книжки, но впервые автор подарил ему книгу с автографом. В семье мы долго говорили о вас. Что удивительно, после внук сам наизусть выучил много стихов. В предисловии я прочел, что вас называют казахстанской Агнией Барто, и согласен с этим. У вас легкая рифма, стихи назидательные, но не навязчивые. Мы с внуком читали ваши сказки. Для Казахстана это новое направление. Обычно по телевизору показывают неплохие мультфильмы со старинными батырами. А вы пишете современные сказки, особенно нам понравилась про мальчика, который попал в конфетную страну.
— Приключение Армана в королевстве Шоколандия, — подсказала я мужчине название сказки.
— Извините, забыл, я дал задание снохам и дочерям прочесть эту сказку всем внукам.
— У вас много внуков? — удивилась я.
— Много, четыре внучки и три внука. И все обожают конфеты.
— Молодцы ваши дети!
— Это я молодец. Так получилось, что я единственный ребенок в семье, очень страдал без братьев и сестер, поклялся матери, что внуков у нее будет много.
Я искоса рассматривала попутчика, он был высокого роста, очень интересный мужчина. Все было при нем, только нос с горбинкой, портил, казался кривым. Обычно такой нос характерен для боксеров.
— Вы в молодости занимались боксом? — задала ему вопрос. Мужчина очаровательно улыбнулся:
— Поверите, в нашем роду все рождаются с такими носами и девочки тоже. Это визитная карточка Махамбетовского рода. Скажу больше, когда от дяди забеременела соседская девушка, а он утверждал, что ни причём, бабушка сказала: «Не будем торопиться сомневаться». Девочка родилась с характерным носом, дядюшка, не смог отвертеться, пришлось жениться ему.
— Вот как! — удивилась я. — И такое бывает?
Чем больше беседовали с Болатом Нарзильдовичем, тем больше он мне нравился. Мне импонировало то, что, несмотря на свои титулы, он оказался очень спокойным и доброжелательным человеком.
Мужчина был холеный, одет в явно дорогие костюм и рубашку, в очках в дорогой фирменной оправе, я обратила внимание на его руки. Длинные пальцы, ногти, как у женщины, ухоженные. Болат Нарзильдович заметил мой взгляд и, как бы оправдываясь, произнес:
— Моя жена тоже врач, любит приводить в порядок мои ногти, вначале я сопротивлялся, позже понял — это не мешает даже мужчинам.
Когда поезд остановился у станции Шу, сотовый телефон попутчика стал подпрыгивать на столике, он не успевал отвечать на звонки. И с лёгкой досадой произнес:
— Вот так и живу! Понимаю, технический прогресс, но иногда мешает.
Ему звонили с работы, друзья, он консультировал, обещал помочь, звонков было множество. Мужчина смотрел на меня виновато, надевал наушники, но покоя ему не было. Когда поезд тронулся. Он пригласил сходить в ресторан. Я предложила поужинать со мной:
— Я всегда беру с собой много еды.
Болат Нарзильдович порывался сходить и что-нибудь принести из ресторана. Я запретила ему вставать и сама собрала ужин. Ел он неторопливо, стеснялся, я положила ему в пластмассовую тарелочку мясо, язык и безапелляционно произнесла:
— Кушайте, за вами доедать некому!
Он покраснел, и послушно принялся за еду.
Мы обменивались мнениями о культурной жизни страны. Он удивлялся, что в пятьдесят лет я занялась творчеством и мне удается еще писать, творческого кризиса не предвидится. Я призналась, что кредо мое поменялось с возрастом. Раньше мне казалось, что жизнь пролетела. Начав писать, я изменилась, и моим кредо стало: «Живи, как тебе хочется, главное, чтобы ты радовалась».
— А какое у вас кредо? — спросила я собеседника.
Лицо его стало задумчивым.
— Мое кредо: «Остановись, потом будет поздно». Я признался вам первой, знаю, что некоторые писатели образы своих героев находят всюду, в том числе и в поезде.
Я не удержалась:
— С какого возраста вы стали этого придерживаться?
Попутчик ответил:
— С четырех лет.
После ужина он долго смотрел в окно, я обратила внимание, что у него густые и совсем седые волосы. Он выглядел мужественным, сильным и надежным.
Немного погодя он задумчиво произнес:
— Наверное, пришла пора рассказать, о том, что мучает меня все эти годы. Когда мне исполнилось четыре года, отец уехал к себе на родину на юг Казахстана. Мы с матерью ездили в гости в аул, где жили его родственники. После посещения аула, мать твердо решила туда не возвращаться. Она была горожанкой и понимала, ей тяжело будет жить аульской жизнью. У городских жителей менталитет совсем другой. Они с отцом работали оба на заводе, отец после окончания политехнического института, мать знала, в ауле ей придется сидеть дома и воспитывать детей. Отец неоднократно приезжал за нами, но мать была непреклонна. На всю жизнь я запомнил их последнюю встречу. Отец, убедившись, что мы не поедем, стал собираться. Мать плакала, просила его остаться в городе. А когда он уходил, произнесла фразу: «Остановись, потом будет поздно!»
В тот день я стал взрослым. Мать рыдала, я, как мог, успокаивал: обещал учиться на пятерки, окончить вуз и стать опорой ей. В тот день, поплакав, мы уснули, обнявшись. Мать, страдала, поседела, похудела, ждала его, а как ждал я!..
Разве я мог рассказать ей, что мальчишки хвастаются своими отцами и стараются меня унизить, и как больно смотреть, когда отцы приходят в детский сад забирать своих сыновей?
Когда пошёл в школу, в душе теплилась надежда, что в такой знаменательный день, отец приедет поздравить меня. С каждым годом я убеждался, что он попросту обо мне забыл.
Мать уходила в ночную смену на завод, оставляла меня одного в квартире. Я боялся, поэтому просил маму: «Обмани меня, уложи спать». Уложив меня, мать уходила на работу, иногда я просыпался от страха, никого в квартире не было. Я знал, отец нам не помогает, и мама должна работать, чтобы содержать семью.
Отец долго не платил алименты, просил мать от них отказаться, мотивируя тем, что оставил нам государственную квартиру и спальный гарнитур. До сих пор осталось в памяти, как они приехали с бабушкой на суд: он подал на развод и на раздел имущества. Здесь он проявил свою сущность, делил всё до чашек, до ложек. Когда обнял меня, я выскользнул из его объятий. Мне было больно за маму. Я учился, окончил школу, отслужил в армии, мама никогда не была в отпуске. В те годы можно работника можно было отозвать с отпуска, отдохнув, день-два она возвращалась на работу, получала денежную компенсацию. Мы жили бедно, когда у отца родилось двое детей, он подал в суд и разделил алименты, которые и так были мизерными, в родном ауле он мог себе нарисовать маленькую зарплату. — У Болата Нарзильдовича на глазах появились слезы, он отвернулся, долго молчал. — Мать всю свою жизнь старалась воспитать меня достойно. Я радовал ее, учился и в школе, и в институте на отлично. В школе достаётся ребёнку, у которого нет отца. Я от рождения не умел драться, с мальчишками старался наладить отношения. В школе, в институте, где были различные ситуации, всегда говорил себе: остановись, потом будет поздно. Это меня останавливало от неадекватных поступков.
Мы узнали, что отца срочно женили. Мама рассматривала фотографии со своей свадьбы, где она в белом свадебном платье с отцом танцует вальс. Мама счастлива, она молода и красива. Когда родители поженились, бабушка сделала пышную свадьбу. Многие выпускники Политехнического института, сокурсники отца, были знакомы с мамой, и мы знали все новости о нём. Знали, что новую жену отец не любит, она родила ему много детей, он стал пить. И в тесной компании признавался, что зря приехал в аул, не послушался первой жены. Говорил друзьям: «Если бы тогда я остановился и поговорил с ней, возможно, остался бы в городе». В ауле не было завода, а отец любил завод, он начинал работать мастером, инженером, позже начальником смены. Быстро рос по карьерной лестнице и мог много добиться. В ауле он тоже сделал карьеру, стал директором бытового комбината, а мог стать главным инженером завода…
Болат Нарзильдович волновался, но продолжал говорить. Он, как отец поступил в политехнический институт, хотел продолжить династию металлургов, позже решил уехать на учебу в Россию. Почти год ждал, пока его документы прибудут из Казахстана, пришлось идти в армию.
В армии студенту предложили поработать медбратом. Это и решило его судьбу. Вернувшись из армии, он поступил в медицинский институт и понял, медицина его будущее. Учился хорошо, потому что знал, что мать не может содержать его. Подрабатывал, получал повышенную стипендию. Юноша решил стать акушером-гинекологом. Но жена заведующего роддомом не дала ему работать. Она завидовала тому, что женщины не хотели идти к ней на прием, молодой врач оказался талантливым акушером, она изводила его проверками, издевалась над ним, пришлось переквалифицироваться в терапевты.
Когда появилась вакансия заведующего терапевтическим отделением, муж этой женщины назначил другого врача, за энную сумму. Болат Нарзильдович рассказал, что пришлось уйти в другую больницу, но и там заведующий, вымогал у него деньги, которых не было. Мать вышла на пенсию, с годами она стала раздражительной женщиной, постоянно упрекала сына в том, что он не может устроить ей хорошую жизнь.
У нее было много примеров подруг, чьи сыновья стали директорами и начальниками, а ее сын — отличник, не может ничего добиться. Мужчина не мог жениться, понимал, жене придется тяжело с его матерью. Красавица, умница, она посвятила всю свою жизнь сыну, а он получает копейки, и не оправдал её надежд...
Внезапно попутчик встал и вышел, в купе вернулся не скоро. Я обратила внимание, что он стал бледным, взгляд его был суровым и жестким. Я попросила больше не продолжать, если трудно. Он ответил:
— Мне необходимо было выговориться, потому что это я носил в себе. Надеюсь, вы можете использовать сюжет о нас с мамой, об отце. Может, он заставит мужчин задуматься, стоит ли жениться, чтобы потом развестись, — Болат Нарзильдович продолжил: — Я поднимался по служебной лестнице, стал хорошо зарабатывать, женился, мать умерла, но успела понянчить первого внука. Я продолжал жить по её принципу: «Остановись, потом будет поздно». Никогда ни у кого не брал денег, при приеме на работу врачей интересовался: есть ли у него влиятельные родственники? Услышав отрицательный ответ, принимал на работу. При повышении сотрудников, учитывал профессиональные качества, и никто не мог меня переубедить. Меня повышали и понижали в должности. Я защитился, стал доктором наук, профессором, но никогда не изменял своим принципам и никогда не изменю.


© Copyright: Дария Джумагельдинова 2, 2015
Свидетельство о публикации №115021503264
С


Бізбен бірге оқыған Әния қоңырау шалды. Жаманат хабар жеткізді. Құрбымыз Сәуленің күйеуі тастап кетіпті.

Бәріміз жиналып Сәулеге бармақшы болып келістік. Ішіме бір алапат үрей ұялады. Не деп басу айтамыз? Қандай сөзбен жан жарасын емдей алар екенбіз? Бармауға тағы болмайды. Барлығымыз бірге оқыдық. Данияр екеуінің тойында шулатып тұрып тойлағанбыз. Бұл отбасы хақында бәріміздің де ойымыз тұнық еді. Данияр – жақсы жігіт, үздік оқыды, ақылды еді. Екеуі ұзақ уақыт бойы кездесіп жүріп, соңғы курста үйленген-ді.

Бізге есікті көршісі ашты. Кең қонақ бөлмеге дастархан жайылыпты. Іштен бөтен адамдардың дауысы естіліп жатты.
— Адамның басына не келіп, не кететінін пенде баласы қайдан білсін?! Әркімнің өз тағдыры бар. Өзгерте алмайтын қиындықтар кездеседі. Маңдайға жазылған сынаққа шыдау керек, — деп ақыл айтқан әйел адамның дауысына бәріміз құлақ түрдік. Сәуленің туысқан апайы екен.

Дастархан басында туысқандары мен етене жақындары жиналыпты. Бізді көріп құрбымыз көз жасына ерік берді. Мұндайды күтпеген біз, сасып қалдық. Апайы отырған жерінен көтеріліп, бұйыра сөйледі:
— Неге бәрің адам өлгендей тым-тырыс отырсыңдар? Кетті ме — кетсін! Не жанына зор келді? Менің сіңлім бар жағдайын жасады. Өмірі жұмақ болып көрінген ғой оған. Үйде бәрі бар, нан көп, бала бағулы, бұл өзі апарып, әкеліп тасиды, ол құтырмағанда енді мен құтырам ба? Жұрттың бәрі Данияр, Данияр деп алдында құрақ ұштық. Неге жылайсың енді? Неге бар жауапкершілікті өз мойныңа жүктеп алғансың? Үйді де, баланы да? Күйеуің жұмыстан келеді де ұйқыға бас қояды. Таңертең әппәқ жағалы көйлегін киіп, жұмысына кетеді. Шипажайда өмір сүргендей тайраңдапты. Үйде бірдеңе бұзылса да, жөндеушіні өзің шақыртасың. Енді қалдың, әне, қатын да өзің, еркек те өзің болып.

Құрбыма жаным ашып кетті:
— Неге Даниярды сонша жерден алып, жерге салып жатырсыз? Ол тамаша маман, келешегін ойлап, қызметте өсуге барын салды. Ал, Сәуле оның тірегі болды. Үй-ішін өзі реттеді. Оның не айыбы бар? — деп әңгімеге араластым.
— Қызметте өсті, керемет маман дейді ғой. Мұның бәрін қайдан білдің? — деп апайы мені кекетіп дастархан басынан тұра берді.
Есім шығып кетті:
— Менің күйеуіммен бір фирмада қызмет етеді ғой. Абай оны үнемі мақтап отырады.
— Кеткен күйеуді мақтауын қарашы. Сенікі неге кетпейді сенен? Бәлкім, құпияң бар шығар ел білмейтін? — апайы мені бас салды. Ішімнен қыпылықтап отырмын. Даниярдың сыбайласы деп шығар мына кісі мені, құрысын, енді үндемейін деп шештім.

Әния өте жұмсақ мінезді, бет әлпеті нәзік, сұлу әйел. Апайына қарап алды да, құрбымызға былай деді:
— Сәуле, өмірде неше түрлі болып тұрады. Мүмкін әлі ойланып қайтып оралар. Бәлкім, тағдыр саған және бір мүмкіндік берер...
Ашуға мінген апайы енді оған өшіге, бастырмалата жөнелді:
— Құрбыларыңның қайғысына қалай немқұрайлы қарайсыңдар, а? Мұндай сөзбен жұбатпас болар!
— Қандай сөз айтады енді? — деп бәріміз жамырап кеттік.
Зейнеп келгелі үндемей отыр еді. Мына жағдайдан соң шыдамы таусылды. Қып-қызыл болып кетіпті өзі. Орнынан тұрды да былай деді:
— Сіз — ересек адамсыз ғой — қайғы, күн туды дейсіз. Данияр өлген жоқ қой, қайғыратындай. Тірі емес пе? Қайғы деп адам бейуақытта көз жұмса, оты өшіп, қазаны сынғанды айтады. Ажырасу — отбасының қиындығы. Кім біледі, әлі ойланып қайтып келер. Өлімнен артық қайғы жоқ. Соны ұмытпайық. Сәуле, бұл қиындық бір сенің басыңа түскен ауыртпалық емес. Көп әйелдің көзбен көріп, жанымен сезінгені. Одан ешкім өлген жоқ. Сен де көтересің.
Апайы шындап ашуланды:
— Егер шеттеріңнен ажырасқан болсаңдар, неменеге келдіңдер мұнда? Күліп кетейін деп пе едіңдер? Сендердің қатарларың көбейді деп шаттанып отырсыңдар ма? — ашудан бізге оқ сөздерін қарша боратты. — Неменеге келдіңдер? Күйеуін қайтарудың амалын білмесеңдер, соған көмек қолын соза алмасаңдар, ақыл қоспасаңдар, не қыл деп жүрсіңдер?
Сәуле шыдамай кетті:
— Зәуре апа, менің достарым қуануға келген жоқ. Олар менен бетер қиналмаса, келмес еді. Егер ақылды, көпті көрген болсаңыз, осыларға қандай сөз айту керектігін үйретсеңізші. Ендігі жерде Даниярдың қайтып келгенін қаламаймын. Керек емес. Бір рет опасыздық жасаған адам оны ертең тағы қайталайды.
Бірақ апайы тыныш таппады. Енді Әнияға қарап ашына сөйледі. Маған ол жұдырығын ала жүгіретіндей көрінді.
Осы жолы Әния шыдамады білем:
— Мен ешбір ақыл қоса алмайтыным рас. Тұла бойы тұңғышым, қызым туғанда дәрігерлер маған оны сал ауруына шалдыққан деп диагноз қойып берді. Бала емделмейді деді. Мұны естіген күйеуім бар затын үндемей жинады да, тайып тұрды. Күйеуден айырылып, науқас баламен жалғыз қалдым. Әке-шешеме рахмет, мені жалғыз тастамады. Әкем ауру қызымды қолымен көтеріп жүріп өсірді. Ханшайым деп атады. Ал, ханшайым не сөйлей алмады, не отыруға шамасы жоқ еді. Құдайға жалынып жүріп, екінші дәрігерлердің көмегімен көп кешігіп барып ол сөйлей бастады. Сөйлемегені жақсы ма еді? Оның айтқандарын естігенше, естімегенім жақсы еді. Тілі шыға салысымен қызым: «мен неге басқа балалар сияқты емеспін? Сабақ оқығым келеді, өзгелер секілді жүгіргім келеді» деді. Не дей алам оған? Қазір қызым он беске толды. Зере бақытты болғысы келеді. Әдемі киім кигісі келеді. Бізөкше киіп, көшеге шыққысы келеді. Неге әкем бізді тастап кетті деп күнде сұрайды. Қызым кітапты көп оқиды. Ерте ме, кеш пе әкем қайтып келеді деп күтеді. Әкесі ынжық, ез екенін қалай айтам? Бұны да қайғы демес ем. Қызым жүріп, сөйлей бастады. Аллаға шүкір. Осыны көргеніме, бұл күнге жеткеніме тәубе деймін. Ал, сіз сезіміне ие бола алмаған бір осал еркектің жас қызға кетіп қалғанын аспан айналып жерге түскендей зор қайғы дегіңіз келе ме?

Өмір қиындығы мен қуанышы қатар жүретін теңіз. Тек соқыр сезімге ерік беріп, теңіз түбіне түсіп кетпеуді білу керек. Ажырасудан адам жақсы да, жаман да болып қалмайды. Сол үшін бет жыртысудың еш қажеті жоқ. Қарғыспен, өшпенділікпен жақсылыққа беттей алмайды адам. Адам болып қалайық. Бұл тағдыр. Жалғыз қалу оңай емес. Қиындықты көтере білген адам қуаныштың да қадіріне жететін болады. Достар осындайда керек емес пе? Біз сенімен біргеміз, Сәуле!

Осы кезде көзіне жас алған Зәуре апай орынан тұрып келіп, Әниядан кешірім сұрап, бетінен сүйді.
Бәріміз дастархан басынан өре түрегелдік. Ешкімнің тамаққа да, басқаға да зауқы соқпады. Бәріміз Әния құрбымыздың ерлігіне тәнті болып, оған ризашылықпен қарадық. Күйеу кетсе, ол қайғы емес. Бауыр еті балаңның ауырғанынан ауыр ештеңе жоқ. Бірақ Әния сияқты қайсар ананың қолындағы бала бақытсыз болып қалуы мүмкін емес!


Дария Джумагелдинова

Аударған: Шынар Әбілдә
Источник: http://kaz.gazeta.kz/news/azhyrasu-%E...72547.html

Қазақтығыма мақтанамын!

[B]Авторы Дәрия Жұмагелдинова

Адамның мінезі – айна іспетті, мінезіне қарап кімнің қандай екенін көруге болады.
Тамбурға шығып, шығарып салушыларыммен қоштастым. Екі еңгезердей жігіт екі жағынан көтеріп әкеп, жағы суалған, өзі қушиған, әйнек сияқты кемпірді менің жаныма тұрғызып кетті. Ол кінәлі түрде «қартайдым!» деді жәй ғана. Жігіттер үндеместен сыртқа кетті. Кемпірдің жолдастарының түрі жолаушы біткеннің зәресін алды. Алдынан шыққанның бәрі оларды өткізіп жіберіп тұрды. Кемпір ыңғайсызданып, жолаушылардан кешірім сұрап жатты. Сәлден соң пойыз жүрді. Әлгіндегі екі жігіттің бірі секіріп түсіп қалды.
«Қызық кемпір өзі. Қай купеде екен?» деп ойладым мен. Түріне қарасаң, алпыстан асып кеткен. Ал, көзі ойнақшып, жайнап тұр. Өзімнің купеме беттедім. Кемпір менің көршім болып шықты. Сөмкелерінен керек-жарағын алып, әуре болып жатыр екен. Мен орныма отырдым. Екінші жігіт кемпірді сыртынан бағып, тынышталуын төзімділікпен күтті. Босаған сөмкелерді ол аяғымен төменгі төсектің астына итеріп тастады. Кемпір терезе алдындағы үстелдің басына отырды. Түрі шаршаңқы. Орамалының астынан ақ шаштары көрінді. Бірақ ол ұйықтауға асықпады.
Оның сөйлескісі келгенін ішім сезді. Соны біліп, онымен бірінші болып өзім тілдестім:
– Апа, қайда бара жатырсыз?
– Үйге. Алматыға. Туыстарыма қонаққа келген едім.
– Алматыда тұрасыз ба?
– Иә! Ал бала-шаға баяғыдан Астанаға көшіп кеткен. Мені де шақырып жатыр. Менің жасымда бұл жаққа үйренісу қиын. Өмірімнің ең қызық сәттері өткен үйімді қимаймын.
– Өзің қайда бара жатырсың? – деп сұрады ол менен.
– Алматыға іс¬-сапармен барамын.
– Атың кім, айналайын? – деп тағы сұрақ қойды ол.
Мен атымды айттым.
- Жақсы ат екен. Арапша Сағира деген кішкентай деген мағынаны береді. Өзің расында да шынашақтай екенсің!
Таң қалдым. Кемпір арапша біледі екен.
– Мені Айша-апа деп атасаң болады.
– Есіміңіз әдемі екен! Сізге құйып қойғандай! – деп менде оған жылы сөз айтқым келді.
Жолаушы кемпірдің серігі жоғарғы төсекке шықты да, қорылға басты. Күн ыстық еді. Сәлден соң, кондиционер қосылды. Салқын леп ұрды. Онымен бірге көршімнің қымбат әтірінің иісі де купені алып кетті.
– Менің түріме қарап аяп отырған шығарсың?
– Жоқ, сіз маған бір көргеннен ұнадыңыз. Апа, жас болмасаңызда өңіңізді бермепсіз, әңгімешіл екенсіз.
Кемпірге менің сөздерім майдай жақты. Оның жасында жылы лебіз есту бір ғанибет болса керек. Мен бар ынтаммен қас-қабағын бағып отырдым. Үстінде ақшулан жібек көйлек. Сыртынан көк помбарқыттан әсемдеп тіккен қазақша қамзол. Өңіріне қазақша оюды күмістеп түсіріпті. Аса бір ыждаһаттылықпен орамалын шешіп, басына желбегей жаба салды. Орамалы өзінің көкшіл көзімен түстес екен. Әппәқ қудай шашы күмістей жылтырайды.
Ол неміс ертегілерінде сипатталатын мейірімді сыйқыршыларға ұқсап кетті. Мен әр ауылда жүріп, көп ұлтты тойларды армансыз көрген адаммын. Ондай тойларда түрлі тағамдар тартылып, сан алуан тілдерде құттықтаулар айтылатын. Ол ауылдардың адамдары бақуатты, ал балалары барлық тілде сөйлей беретін. Халқы бай елдерде ұлтараздық тумайды.
Айша-апа сөз бастады:
– Өзім орыс болып тусамда, тағдыр жазып, қазақ атандым. Соғыс жылдары анам екеуміз Қазақстанның оңтүстүгіне қалай барғанымыз есімде жоқ. Бізді арнайы эвакуациялаған шығар. Жолшыбай анам ауырып, сол аурудан қайтыс болды. Бейтаныс адамдар арасында жалғыз қалдым. Бала болған соң бөтен адамдардан қорқуды білмеген шығармын, бәлкім? Мен жаңа өміріме тез көндіктім. Шешем екеумізді қарсы алған отбасы кейіннен мені асырап алды. Мен олардан әке-шешем кім болған еді деп сұрайтынмын. Бірақ шешемді ешкім дерлік танымапты. Орыс шешем жұртпен араласып, өзін таныстырып үлгермепті. Жолда ауырып, ауылға келгенде тіл білмегендіктен сөйлесе алмапты. Әйтеуір, ес білгелі мені ешкім іздемегенін білем. Кейін күйеуге шыққан соң, жұбайым екеуміз әр түрлі органдарға хат жаздық. Еш нәтиже шықпады. Ешқандай құжат қалмағандықтан өзімнің шын тегімді де біле алмадым. Бәлкім, оны жасыру керек болды ма екен? Шешем өлерінде соны біреуге аманаттады ма екен деп ойлап қоям. Құпия көп енді. Тек балалық шағым еміс-еміс есімде. Пойыз, жарылған бомба, жүк көлігінде ұзақ жүргеніміз, қатты жаурағанымыз. Мүмкін анам содан суық тиіп өлді ме екен?
Мені қазақ отбасы асырап алды. Олар мені туған қызындай көрді. Баққан ата-анама ризамын. Мені ел басына күн туып тұрған, айналаны аштық жайлаған кезде бауырына басты ғой. Менімен бірге келген балалардың көбін асырай алмай, жетімдер үйіне өткізгендерде кездесті. Күйеуім де қазақ болды. Сүйіп қосылдым. Ешкім зорлық қылған жоқ. Ол ұлттан сыртқы әлпетімнен басқа ештеңе қалмады. Ана тілімді кейін үйрендім. Асыраған әке-шешеммен қалаға көшкен кезде. Мектепті бітірген соң мені Алматыға оқуға жіберді. Студенттер арасында жақсы киініп-тұруым үшін үнемі ақша салып тұратын. Олар менен ештеңесін аямады. Алла маған осындай тағдырды маңдайыма жазса керек. Көктегі Тәңірге бәрі аян ғой. Мен өзімнің орыс екенімді білетінмін. Орыс тілінің мұғалімі болуды армандадым. Қазақ тілі де маған ана тілімдей болып кетті.
Мен Айша-апаны мұқият тыңдадым. Оның жанға жайлы жұмсақ дауысы жақты. Оңтүстіктің кісілері осылай баппен сөйлейді. Кішкентай қыз күйінде елестеттім. Жалғыз өзі бөтен ауылда. Байғұс бала. Қаншама қиындықты бастан кешті екен?! Өзінің отбасы туралы айтып берді. Жарты ғасырға жуық күйеуімен бірге тұрыпты. Бақытты әйелмін деп санайды екен өзін.
– Үш жыл бұрын күйеуім бақилық болды. Мені тастап, о дүниеге аттанды. Мен де соның артынан кетем ғой. О жақта екеуміз тағы қосылып, бақытты боламыз, – деді ол нық сеніммен.
О дүниеден тыншу табамын дегені менің көңіліме жақпады білем, оны онша түсінбедім. Бәлкім, күйеуімен өте бақытты өмір сүрген соң оған жетуге асық шығар. Мен оған қызығып қарадым. Өлген күйеуін көп әйел бұлай ыстық ықыласпен еске түсіре бермейді-ау.
– Ажалдан қорықпайсыз ба? Өлген соң да өмір бар деп сенесіз бе? – деп шыдамсыздана сұрадым.
– Жоқ, қорықпаймын, – деп ол жылы жымиды. – Мен ұзақ әрі мағыналы өмір сүрдім. О дүниеге сенбесем, есім ауысып қалар еді. Мен жетпіс үштемін. Сүйікті болдым. Өзім де сүйдім. Сүйген адамдар мені түсіне жатар. Балаларым мен немерелерім маған күледі. Ал, маған естеліктерім ыстық. Алла хақ! Нағыз өмір о дүниеде басталады. Жанымыз мәңгілікке өткенде.
Ол маған ұнап қалды. Шай ішуге шақырдым. Айша-апа сағатына қарады да, «бесін намаз болып қапты, күте тұрсаң, бірге ішейік» деді. Тілден қалдым. Мен бірнеше рет арап тілін үйрену курстарына жазылып, тілімді бұрмалай алмай, тастап кеткен едім. Бірде бір сүрені жатқа білмеуші едім. Ұлым арап тілінің маманы болса да. Сүрені қазақшалап жазып беруді өтінгенімде, ол бас тартқан-ды. Дінге бұлай жеңілтек қарауға болмайтынын ескертті. «Ұялмайсыз ба? Елу жыл өмір сүріп, бір жылыңызды арап тілін меңгеруге бөле алмадыңыз ба?» деп өзіме дүрсе қоя берген-ді. «Шала сауатты таныстарыңыз жазып беретін сүрені жаттағаннан ештеңе өнбейді. Олар сүрені дұрыс айтуға септігін тигізе алмайды. Мен сізге көмектесе алмаймын» деп кесіп айтты.
Содан соң арап тілін үйренуге деген ынтам суып қалды. Іштей ұлымдікі дұрыс екенін мойындайтынмын. Осыдан елу беске келсем, арап тілін үйренемін деп өзіме-өзім уәде берген едім. Ұлымның шүбә келтіргені бекер екендігін дәлелдемекпін. Балам мені жалқаулығын жеңе алмай жүр деп ойлайды-ау, сірә. Ол менің дінге бет бұруым екіталай деп шешкен.
Айша¬-апаның жанында өзімді қоярға жер таппадым. Бірақ ол менің дінге жоқтығымды бетіме басып, ұялтпады. Дәрет алу үшін купеден шықты. Қайтып келгенде оның түріне таң тамаша болдым. Әлпетінде әзірлік пен бұл әлемнен қол үзу бар еді. Нағыз мұсылман деп Айша-апаны айт! Ол кісі мен білетін таныстарым сияқты жұрт алдында ғана көрсетіп, былайғы жерде ұмытып кететіндер қатарынан емес-ті. Мына кісінің Аллаға деген сенімі риясыз екенін бірден байқауға болатын еді. Оған деген құрметім еселеніп келе жатқанын сездім. Әрі өзімнің дымбілместігіме іштей налыдым.
«Қандай сабақ алдым!» деп ішімнен ойлап отырдым. Ұялғанымнан құлағыма дейін қызарып бара жатқанымды сездім. Қорылдап ұйықтаған жігіттер мен намазға жығылған апамды қалдырып, купеден дәлізге шықтым. Ол Алламен оңаша қалып, сырласып жатты.
Оның алдында кінәратымды жуып-шайып, оған өзімнің ерекше шайымды ұсынбақ болдым. Әуезді дауысы маған ұнағаны сонша, бір сөзін қалт жібермей тыңдадым. Жас кезінде қылықты қыз болғаны аңғарылады. Сөйлеу мәнерінен еркетотай, сүйікті әрі ақылды әйел болғаны білінеді. Пойызда жиі жүретіндіктен түрлі адамдардың оқиғасын естисің. Әдетте жолаушы болған серіктерім бақытсыз тағдырын сөз ететін. Мен тек үндемей тыңдап, оларға жаным ашушы еді.
Айша-апа сияқты ашық-жарқын адаммен алғаш сапарлас болуым. Ол дәлізге шыққанда өзіме сұрақ қойдым. Мен қандай адаммын? Бөгде жандарға менімен сапарлас болу қызық па екен? Мен бөтен жандарды тыңдай алдым ба?Дұрыс әңгіме айта аламын ба? Бастапқыда мен көпшілікке тәкәппар, паң болып көрінемін. Осы бір жаман әдеттен арыла алмай-ақ қойдым. Бәлкім, бұған «сен интеллигентті отбасының қызысың, ұмытпа» дейтін туыстарымның сөзі әсер еткен шығар. «Көп сөйлеме, ел алдында өзіңді лайықты ұста» деген пікірге сай мінез қалыптастырып өстік. Ел алдында қалай көрінеді екенмін деп ешкім өзінен сұрамас. Қандай жағымсыз қылығым бар? Мына апамен кездесу маған осындай тосын сауалдарға жауап іздетті.
Айша-апа да зиялы жан еді. Әңгіме арасында «көп сөйлеп, басыңды ауыртып жібермедім бе?» деп сұрап қояды. «Жоқ!» деймін мен, оны иығынан құшақтай отырып. Менің алдымда өте ақылды, көпті көрген дана қария отырды. Махаббат жасқа қарамайды деп бекер айтпаса керек. Ол қарттыққа беріліп, мүжілмеген, ұсқынсыз өмірге бой алдырмаған. Тек ыстық естеліктермен өмір сүріп келеді. Балалары оны түсінбесе де, анасы оларға еш кінә тақпайды да. Жалғыз отырғанына бала¬-шағасы наразы. Бірақ Айша-апа тағдырына нала айтпастан, күйеуінен айырылса да зар жыламапты. Барлық құбылысты болуға тиісті деп қабылдай алатын қасиеті тәнті етті. Осы өміріме де Аллаға шүкіршілік деп отырды. Бір жіпке тағылған түрлі-түсті маржандай сөздері келісті, жанға жағымды. Оны тыңдаған сайын жолықтырғаныма қуанышым үдеп келе жатты. Осындай адамға теңесуім керек деген байламға іштей беки түстім. Көк көзді сары апаның жаны сәбидікіндей нәзік әрі таза еді. Ол өмір бойы бір адамға ғана ғашық болып, оған деген махаббатын бүкіл өміріне арқау еткен. Өз махаббатын басыма киген тәжім деп есептеген. Күйеуінің жанында мына апа шынында да ханшайымдай көрінді маған. Ішімнен бір қызғаныш жылт етті де, мен одан:
- Күйеуіңізбен ешқашан ұрысып көрмеген шығарсыз? – деп сұрадым.
- Ұрыстық қой. Ұрысқанда қандай! – деп іштегі сырын ақтарды. – Айғайлап, дауысым шаңқылдап шыққанда ол маған қарап күліп тұратын. Мен шаршаған кезде қолына көтеріп алатын да жатын бөлмеге апарып, «енді жатып, демал, айғайлаймын деп қанша күш-қуатың текке кетті, жүйкені байқау керек» дейтін.
- Ұрысты кім бастаушы еді? – деп мен де қитұрқы сұрақтарымды қоя бердім.
- Кім болушы еді? Мен де! Қатты қызғанатынмын! Мен сол қызғанышпен оның жанына көп жара салдым. Менің күйеуім сияқты сымбатты, ақылды жігіт өмірде жоқ сияқты көрінетін. Мен оны қызғаныштан күйдірген кезде ол:
- Қолыңа таяқ ұстап, менің кабинетіме ешкімді кіргізбей тұр ендеше, - дейтін жайбарақат.
Күйеуімді бәрі жақсы көретін. Тез өскенін көреалмайтындар да болды. Бірақ ол бәрінен ақылды, көреген еді. Болмысты өзгерте алмайсың. Сәл жұмсақ болса, оны таптап кететінін терең түсінетін. Кейін әбден есейген шақта екеуміз ашылып бір сөйлестік. Бар сырын сонда ақтарды:
- Ол кездерде жұмыс істеу сондай қиын еді. Көреалмаушыларды күнде көрудің өзі ауыр азап болды. Үйде сен қызғанышыңмен қанды ішетінсің, - деді.
Осындай лебіздерін естігенде өзім үшін қатты ұялдым. Мен оны қызғануды доғардым. Сап тидым. Содан кейін жұбайым да үйге асығып келетінді шығарды. Үнемі менімен кеңесіп, ақылдасып, жанын жегідей жеген сырларымен бөлісетін болды. Осындай асыл азамат еді! Дер кезінде есімді жинап, оның өмірін сақтап қалғаным қандай жақсы болған! Соқыр қызғанышқа ерік бергенде соның салдарынан отбасы қалай қиналатынын ескере бермейміз. Әйел деген азаматын өсіретін де, түсіретін де күшке ие.
Менің сауалдарым көп еді. Ол кісі жалықпастан жауап беріп отырды.
- Неге үйленген соң адамдар өзгеріп кетеді?
Ол маған мынадай қызық мысал айтты:
- Неге жаңа туған нәресте шыңғырып жылайды?
- Өкпесін кеңітеді – дедім мен. – Әлемнің дәрігерлері мен ғалымдары өз диссертацияларын қорғаған кезде осындай жауап айтады.
- Жоқ, нәресте үйде кім қожа екенін білу үшін жылайды. Ол ма? Ата-анасы ма? Жылаған сайын жүгіріп барып қолға ала қоятын болса, онда ол мен бастық екенмін деп түйеді. Бұдан былай өз дегенін істетіп бағады. Өйткені, ол адам болып дүние есігін ашты.
- Сонда сәби титтей күнінен бәрін түсінетін болғаны ма? – деймін мен таңырқағанымды жасыра алмай.
- Әрине, айналайын, бір рет айтқанына көнсең, өмір бақи соның жетегінде кетесің.
Ал, мен ақымақ, жас күнімде бала жыласа, дереу қолға ала қоятынмын. Ал, олар жылаңқы, беймаза болып өсті. Анасын аяу дегенді білмеді. «Не деген әдепсіз едіңдер!» деп өскенде балаларыма айтушы едім. Қазақ неткен дана халық! Баланы туа сала тәрбиелеуді білген ғой! Дүние есігін аша салып ата-анасына дегенін қалай істетуді біледі олар. Бір жылағанда қолға алсаң, бітті, өмір бойы қолыңа көтеріп жүресің.
- Еркектер де солай істегісі келеді. Әйелім менің дегенімді бұлжытпай орындаса екен дейді.
- Иә! – деп қоштадым бұл сөзді мен. – Сіз – дана әйелсіз!
- Қайдағы даналық? Менің жолым болғыш. Мен жақсы ененің қолына түстім. Күйеуімнің туыстары өте жақсы адамдар болып шықты. Олар менің барлық балаларымды бағып, қағып, жеткізді. Даналық деген олардан айырылғанда барып бір-ақ келді. Өзімнің немерелерімді бағатын кезде мен өзгердім.
- Балаларыңыз қандай болып өсті? Оларға көңіліңіз тола ма? – деп мен орынсыз сұрақты да қыстырып жібердім. Айша-апа кәдімгідей ойланып қалды.
- Мен өз баласына көңілі толмайтын көп ата-ананы білемін. Оларға жаным ашиды. Менің бір танысым өзінің көршісі туралы айтып еді. Қызы бір шенеунікке күйеуге шығыпты. Шешесі қонаққа келсе, қызы әбден жұмсайды екен. Үйін жинатады. Кірін жудырады. Тамақ істетеді. Балаларға қарайды. Қонақ күтіседі. Бірақ бірде¬-бір рет сол дастарханға шешесін отырғызбапты. Көрші әйел қызын мақтап, бар қылығын жасырып жүріпті. Бір күні шыдамай шындықты айтып салды. Қызы оны анасы деп қарамай, есігіндегі малай сияқты көреді екен. Қазір заман басқа, бала да басқа. Көп ата-ана кімді өсіргенін біле алмай, дал болады, баласына көңілі толмайды, - деді ол көңілсіз күйде. Бетіне қарасам, жанарынан домалаған тамшыларды сүртіп отыр екен. Маған байқатпауға тырысса да, көз жасын анық көрдім.
- Бұрынғы кезде бала әкесіне дауыс көтеруші ме еді? Біздің бір көршінің балалары әкесін өлімші етіп сабайды. Оның да жас күнінде кісі сүйер қылығы жоқ еді. Кім кінәлі? Әрине, анасы. Күйеуінің оған әлімжеттік көрсетуіне жол берді. Бір ұрған соң-ақ дереу кетісуі тиіс пе еді? Кете алмаған соң баланы әкеге қарсы айдап салмауы керек еді. Әкеге қолын тек тексіздер ғана көтеретін. Ертең шешесіне де қол жұмсамасына кім кепіл? Оның балалары еш тәрбие алмады. Бұл дүние өзі не болып барады? Пәтер үшін баласы әке-шешесімен соттасып жүр. Бағып-қаққан ата-анасын далаға қуып жібереді. Адам өлтіргіш жалдап, өлтірткізеді. Осындай болмау үшін Аллаға сену керек. Тек Алла ғана пендесін дұрыс жолға салады. Иманды жан ешқашан әкеге қарсы шықпайды.
- Менің бес балам бар. Бес саусақ бірдей емес деген рас екен. Бесеуі бес түрлі. Әйел ретінде мақтанайын: қыздарыма ризамын. Егер әйел қызын дұрыс тәрбиелесе, ол ешқашан анасын ұмытпайды. Әрдайым оның жанынан табылады. Біз қазақ ұлдарымызды текке басымызға көтереміз. Орыстың бір жақсы мәтелі бар, мағынасы мынадай: «түнгі көкек күндізгі көкектен зор шығар» деген. Әдетте ұлдар әйелдерінің тілін бұлжытпай алады. Мұндай ұлдың әйелі ата-енесін місе тұтпайды, сыйламайды. Менің жолым болды. Күйеуімнің тірісінде ұлдарым оған бағынатын. Шал өлген соң ұлдарыма көңілім қалды. Бұл туралы айту оңай емес. Бірінші рет айтып тұрмын.

Мен Айша-апамның әңгімесін құшырлана тыңдадым. Өйткені, насихаты мол, айтары бар адам екеніне көз жеткіздім. Ол бірде жылады, бірде күлді. Көзі жалт-жұлт етіп құбылып кете береді екен. Біресе, аспан түстес ашық көк болса, біресе, мұхиттың тұңғиығындай қара көк болып кетеді. Ол шалы туралы ерекше ілтипатпен әңгімеледі. Оған қызғанышпен қарадым. Өзіме бейтаныс сол азаматтың алдымдағы шөкімдей ғана кемпірдің бүкіл жан-дүниесін осыншалық мейірімге толтырып кеткеніне таңданумен отырдым. Жарына осыншалық бақыт сыйлау үшін қандай ақылды, көреген болды екен?!
Айша-апа онымен қалай танысқанын, қалай отау құрғандарын айтты. Жанында жүріп қанша колхоз, совхоздарды қатарға қосқандарын баяндады. Күйеуінің шені жыл өткен сайын артқанын да жасырмады. Бұл кісіге әйел атаулы қызғана қарапты. Өйткені, ол әлемдегі ең мықты азаматтың жары болған. Бүкіл әйелдің арманы болған жігіттің сұлтаны Айша-апаға бұйырыпты.
Айша-апа күйеуін қалай баурап алғанын, оған қандай дайындық жасағанын әзіл-шыны аралас етіп әдемі жеткізді. Сөз соңында еркектің тағдыры әйелдің қолында деді. Егер ақылды әйел болсаң, кез келген жігіттің жүрегін жаулап алуыңа болады деп тоқтады.
Алматыдағы Қыздар институтына түскен Айша-апа баққан ата-анасының туыстарының қолында тұрыпты. Олар да орыс қызға туған қызындай қарапты. Өзімізге келін етеміз деп әбден еркелетіп ұстапты. Көрші үйде пәтер жалдап бұйра шашты жас жігіт тұрады екен. Қолынан кітабы түспейтін бозбалаға апамыз бір көргеннен ғашық болады. Оның алма ағашының саясында кітап оқығанын бақылағанды жақсы көреді екен. Бір күні мұның курстас бір қызымен сүйісіп тұрғанын көріп қалады. Сол күні қызғаныштан іші күйеді. Жігіт апаның атында, затында білмейді ғой. Оның сезімі туралы қайдан білсін?! Айналасында үнемі толып қыздар жүреді. Ол заманда институтта небір министрлер мен шенділердің қыздары мен немерелері оқыпты.
- Сондай қыздардың арасынан сізді қалай таңдап алды?
- Бұл ұзақ әңгіме. Бір күні сабақтан үйге қайтып келе жатып орта жолда талып қалдым. Сол сәтте көпшілік арасында Ілияс та келе жатыпты. Басым айналып, оның көзінше құлап бара жатқанымда ол мені құшақтай алды. Шу шығып, басқа жұрт телефон тауып дәрігер шақырғанша, ол тізерлеген күйі мені қолында ұстап тұрыпты. Сосын біреу орындық әкеледі. Жиналған көпшілік қандай сұлу қыз деп ауыздарының суы құрып әңгімелей бастапты. Мені ағаштың саясына апарып отырғызды. Су шүберекпен бетімді, мойнымды сулады, сүртті. Есімді жиған кезде қазақша шешемді шақырыппын. Жиналғандар одан сайын таң қалады. Мына қыз қазақша біледі екен деп тамсанады. Жігіттер менімен танысуға тырысады. Осы сәтте жедел жәрдем келеді. Ілияс менімен бірге ауруханаға барды. Маған диагноз қойғанша күтті. Күн өтіп кетіпті. Соның салдарынан талып қалған деді кезекші дәрігер. Дәрігер одан мына қыз кімің деп сұрады. Ол ағасымын деп жауап берді. Қарындасыңды әкете бер деді. Таксимен мені үйге әкеліп салды. Содан кейін күнде хал-жағдайымды сұрап тұрды. Мені қарындасындай көрді. Ағам сияқты үнемі әдепті, ақжарқын күйде сөйлесетін. Бірде құрбыма оны жақсы көретінімді, бірақ ол маған қарамайтынын айттым. Сонда құрбым: басқа жігіт тап, сонымен кездесуді бастасаң, бірден қарайтын болады, көр де тұр деді! Құрбымның сөзі рас болып шықты. Менің жаңа жігітім қарыс қадам қалмайтын болды. Ілияс қатты қызғанды. Бір күні маған:
- Сен басты қатырма, маған тұрмысқа шық, - деді.
Той оның ауылында өтті. Менің де туыстарым шақырылды. Оның әке-шешесі маған қарсы болғанын білетінмін. Менің анам соны қатты уайымдады. Әкем ештеңе сездірмеді. Ата-анасы бақуатты жандар еді. Әкесі ауылдың директоры болды. Сол кездің есебі бойынша олар өте жақсы тұратын. Жыл сайын емтихандарымызды уақытынан бұрын тапсырып тастап, ауылға асығатынбыз. Ауылда ата-енем, күйеуімнің үш інісі мен үш қарындасы, ата-әжесі бізді күтіп алатын.
Мен әке-шешемнің жалғыз қызы болдым. Ал, жаңа отбасыға мүше болған соң мұндағылардың бәріне қалай жағам деп жаным шықты. Ең алдымен қайныларым мен қайын сіңлілерімнің көңілін ауладым. Үнемі тәтті пісіріп беретімін. Сосын ата-әжеміздің көңілін таптым. Оларға қамқорлық таныттым. Намазға жығылар уақытта дәрет алатын жылы суын даяр ететінмін. Намаздан соң ыстық шай қойып, қолдан пісірілген дәмділерімді алдарына қоятынмын. Өзім әжемді қатты жақсы көрдім. Оның намаз оқығанын аңдып отыратынмын. Бір күні ол жанына шақырып алды да, «мен саған ақырындап намаз үйретейін» деді. Сүрелер оқылатын мақам маған қатты ұнады. Сүренің сұлу сазына балқып отырып, әжемнің айтқанын түгел жаттап алдым. Әжем маған арапша әріп үйретті. Әжеміздің атасы молда болған екен. Содан ба екен әжем өте сабырлы, әрі мінезі жұмсақ кісі еді. Сол бір қиын-қыстау шақтардың өзінде оны әкесі Өзбекстанға медресеге оқуға жіберіпті. Ұлдарын оқыта алмайтын заманда көреген адам қызына сенім артыпты. Әжеміз дана кісі еді. Мен бала күнімнен мұсылман боламын деп шешкен едім. Тірі қалғаным үшін! Мені бауырына басқан қазақ халқына жан жүрегіммен бір жақсылық жасағым келетін. Бала болсам да жақсылықты ұмытуға болмайтынын санаммен түсінетінмін!
Күйеуімнің отбасы өте ерте тұратын. Қыздар үй жинайды. Ұлдар даланың жұмысын жасайтын. Таңғы алтыда әкесі жұмысқа кетеді. Үй тірлігін бітіре сала анасы да жұмысына асығап тұратын. Үйге ел жатарда бір-ақ келуші еді. Әйтеуір, бағымызға орай жанымызда ата-әжеміз болды. Енем жетімдер үйінде өсіпті. Таңғы алтыда тұруды сол жерден әдетке айналдырыпты. Балалары жас болған кезде таң атпай тұрып үй жуады екен. Түнемеге келе сала ертеңгі күннің тамағын пісіріп алысады. Балалар өскен соң бұл жұмыстың барлығын өзара бөлісіп алыпты. Олардың отбасы колхоздағы өнегелі шаңырақ еді. Тіпті сиыр тұратын қорасына дейін ақталып, сөктеліп тұруші еді, жарықтық. Ата-енем ел назары үнемі өздерінде екенін естерінен бір шығармайтын. Сондықтан лайықты өмір сүруге барын салатын. Біздің үйде ешкім ешкімге сөз тасымайтын. Аз сөйлейтін, көп жұмыс істейтін. Бірі қалмай оқуды бағалайтын. Әр бала жақсы оқып, келешекте жақсы мамандықты игеретінін іштей түйсінетін.
Енем ветеринар болып жұмыс істеді. Олардың үйінде бәрі жан-жануарды жақсы көруші еді. Мысық та, балық та көп, тотықұс та болатын. Мысық марғауларын ертіп көше, көшеде қыдырып жүретін. Күйеуім өз балалық шағын керемет етіп суреттейтін, алғыспен еске алатын. Ата-анасын өліп-өшіп құрметтейтін. Маған оларды жақсы көріп үйренуден басқа жол жоқ еді. Бірақ ол өте қиынға түсті. Олардың отбасында ата мен әже дана еді. Не нәрсеге де үндемейтін. Бір күні олар баласының, яғни менің қайынатамның көзінше, осы сендер соқырсыңдар ма, келіндерің жүкті ғой деді. Сол күннен бастап менің өмірім бастан-аяқ өзгерді. Сәл кеш тұруға рұқсат алдым. Үйде қалағанымша төсектен тұрмайтынмын. Менің ұнататын тамағымды пісіріп беретін. Мені ауыр жұмыстың бәрінен шектеді. Мен тек тәтті-пәтті пісірумен шұғылдандым. Тіпті ыдыс жууды да доғардым. Енем мені жақсы көрмейтін. Ал, қайынатам мақтайтын, қорғайтын, мені себепсіз ренжіткенде сөзімді сөйлейтін. Бұл енеме ұнамайтын. Бірде жақын құрбысына мен оның орнын алып қойды деп мұң шаққанын естіп қалдым. «Мен өлсемде бұл үйде ешкім байқамайтын сияқты» деп отыр екен. Қателесетінін дәлелдеуім керек деп шештім. Көңіліне жағуды ойладым. Енемнің мерейтойын тойламақ едік. Біздің бөлме үйдің ең төргі жағында орналасқан. Онда менің жасауым жиналып тұратын. Бар байлығым аяқпен тігетін тігін мәшинем болды. Өз көйлегімді өзім тігіп киюші едім. Жұрттан тығылып жүріп, оның ескі көйлектеріне қарап пішіп, енеме арнап помбарқыттан көйлек тікпекші болдым. Мерейтойына сыйлық жасамақшы болдым. Мерейтойдан бір күн бұрын жағдайым нашарлай бастады. Енемнің мерекесін құртып алмасам екен деп Құдайға жалбарындым. Оның жеккөрушілігі артып кетеді деп қорықтым. Ертең туған күн деген түні толғақ басталды да кетті. Перзентханаға бара жатып тіккен көйлегімді қолына ұстаттым. Мерекесіне зиянымды тигізгеніме кешірім сұрадым.
Мен тігіп берген көйлек қатты ұнапты. Өзіне құйып қойғандай жараса кетіпті. Сол түні тұңғыш ұлымды дүниеге әкелдім. Енем соған риза болып, көңілі толқып, менің шермиген ішпен жүріп оған көйлек тіккенімді елдің бәріне мақтанып айтыпты. Мерейтойды сәл кешіктіріп жасады. Ең үлкен сый дүниеге тұңғыш немересінің келуі болды. Кейін енем өзі айтып берді. Жұрттың бәрі бауы берік болсын айтып келген соң мерейтой туралы оларға ләм деп ауыз ашпапты. Ел бір ай бойы келіп құттықтап жатты. Маған енем ел алдына шығуға рұқсат етпеді. Көз тиеді деді. Содан кейін мені жақсы көріп кетті, бауырына басты.

Көккөз балам өсіп, үйленді, немерелерімнің бірінің көзі көк, бірінің көзі қара. Өзіміз студент болған соң баламызды ата-енемізге қалдырып, астанаға жол тарттық. Баламды қатты сағындым десем өтірік болар. Қасымда сүйіктімнің болғаны жаныма тыныштық беретін. Баламның аяулы жанның алақанында қалғанын білдім. Уақыт өте келе ата-енеміз бізге үй әперді. Күйеуім кейін оны үлкейтті. Институтты бітірген соң екеуміз жолдамамен алыс ауылға аттандық.
Қызметке тұрған соң күйеуімнің тасы өрге домалап, тез өсе бастады. Комсомолдарға басшы болды. Хатшылықта жүре бермей, ары қарай парторг юолып өсті. Сосын совхоз директоры, одан ары қарай министрдің орынбасарлығына дейін жетті. Ең үлкен қуанышымыз Алматының төрінен пәтер алған кезіміз еді. Содан соң үлкен үй салдық. Мен бес бала тудым. Олар өскен соң күйеуіме еріп шипажайларға баратын болдық. Біздің өмірде бәрі болды. Биікті де бағындырдық, етекке де домаладық. Мен күйеуімнің жан досы бола алдым. Екеуміз бір болған соң барлық қиындықты абыроймен еңсердік. Өлер алдында күйеуім қолымды ұстап отырып алғысын жаудырды. Мен сияқты сұлу әйелдің күйеуі болу бақытына ие болғанына өмір бойы сенбей өткенін айтты.
Одан айырылғалы үш жылдың жүзі. Ал, менің көңілім әлі сенер емес. Кезекті бір іс сапарға кеткендей. Бірде түсіме кіріп: «Мен көрмегенді көруің керек, жаныма келгенде айтып бересің» деп жатыр екен марқұм.
Балаларға жиі-жиі барып тұрам. Жолда түрлі адамды көрем. Көбісі мұсылмандықты қабылдағаныма риза болып жатады. Ал, кей жан сөгеді. Адамдар бұрынғыдай емес қиянатшыл, дөрекі бола бастағанын байқап жүрмін. Бір адамға қарап тұтас бір ұлтты қаралаймыз. Біздің ауылға шешен, кәріс, немістердің келген кезі әлі күнге дейін есімде. Әрбір қаңғып келген ағайынға қазақтар құшағын айқара ашты. Ешкімді далада қалдырмады. Түйір наны қалғанша соларға беріп асырады.

Сол адамдар нағыз қазақтың ұлылығын сезініп кетті деп ойлаймын. Біздің халыққа осы дарқандығы үшін ескерткіш қойса да болар еді. Келер ұрпаққа өз ұлтымызды осы қасиеті үшін сүйіп, төбемізге қоюымыз керектігін жеткізуіміз керек.
Өзіме деген мейірбандығы үшін мен кішкентай бала жүрегіммен қазақтың дінін қабылдап, өзімді қазақпын деп есептедім. Осыным дұрыс па екен деп өзімнен өзім көп рет сұрадым. Қай кезде болмасын мен таңдауыма өкінген емеспін. Алғыс айтуды ұмытуға болмайды. Мен қазақ ұлтына нағыз ұлтжанды ұрпақ сыйладым. Олар менің хикаямды біледі. Әжесімен мақтанады!
Ал, Құдайдың алдында пенденің бәрі бірдей! Ол кім қандай діннің өкілі еді деп бөлмейді. Адамның дұғаны қалай жасауы да маңызды емес. Ең бастысы сенімің нық, иманың кәміл болса болғаны.

Авторы Дәрия Жұмагелдинова
Аударған Шынар Әбілдә

Сайраған Сандуғаш

Дария Джумагелдинова (Дәрия Жұмагелді)
рассказ "Птичка певчая"


Сандуғаш той күнін күтумен әлек болды. Күн өтпей жатқандай көріне бастады. Осы той болмай қалатындай бір күдік мазасын ала берді. Күйеу жігіт өте сымбатты еді. Ішінен бұл некенің жолына тұруы мүмкін әр нәрседен үркетінді шығарды. Ақыры той өтті. Болат оның некелі жары атанды.
Көзін жұмса бітті оны елестете береді. Қыз болып тууы керек еді. Бұйра қара шашты, қыр мұрынды, жағының қырым еті жоқ, еріні жіңішке, көзінің қарашығы қап-қара, қайқиған кірпігі қызға бергісіз. Бала күнінде кірпігін кесіп тастамақ болған сәтінде анасы үстінен түсіп, қайшысын тартып алыпты. Осы күнге дейін өзінің сымбатты болғанына көңілі толмай келген екен.Он бес жасқа дедйін оны бір көрген адам қызға ұқсатып келіпті.
Бозбала кезінде боксқа жазылмақ болады. Аз да болса сырт әлпетіне жігітке тән сипат бергісі келгені ғой. Бірақ мұны көрген жаттықтырушы бірден бас тартады:
- Бокс саған арналмаған. Сен әртістікке бар. Жаттығудан соң қандай күйде болатыныңды елестете алмайсың да. Табиғат саған мұндай сымбатты текке бермеген шығар, - депті.
Бірақ Болат әскери училищеге түседі. Соңынан адам ерте алатын қабілетін шыңдайды. Футбол командасында ең мықты шабуылшы атанады. Теннис пен дәлдеп атуды меңгереді. Өмір бойы оған әкелік тәрбие жетіспеді. Анасы мен әжесі ондай тәрбиені сіңіре алмады.
Сандуғаш үнемі таң қалатын. Күйеуінің сұлулығы табиғаттың қателігі ме әлде еркелігі ме? Ер адамға мұндай әдемілік не үшін керек? Батыста мұндай жігіттер көгілдір болып кетеді.
Мықты тұлға болғаны қандай жақсы еді. Кездесіп жүргенде оның соңына қыздар бұрылып қарайтын. Бірақ ол мұны таңдады. Көрікті екендігін қалай көтеріп жүр? Өзінің осыншалық сымбатты екенін біліп тұрып ертең менімен ойнап тастап кетпей ме екен? Бір сылқым келіп ертіп кетсе ше? Сап-сап, көңілім, сап! Жарты жыл бір тұрсақ та, ол менікі ғана болсыншы. Тек менімен болуы үшін барымды салам.
Тойға шақырғанның жартысы келмеді. Мұның апасы да келмеді. Әкесі көлігін берді. Екеуі шақыртудың бәрін өздері таратып келген. Раушан апасы жарқын жүзбен есік ашты. Мұның жанында тұрған күйеу жігітті көрді де түрі бұзылып кетті. Үйге кір деп те айтпады. Кішкене қала құж-құж етіп жатты. Дұшпандары жас жігіт тым ерте шешім қабылдады деп сөкті. Бұданда жақсы қыз табылар еді деп айтып жатты. Ал, бұрынғы құрбыларының бірі екеуіне кедергі келтіре алмасын біліп көз жасына ерік беріпті дейді.
Бұл той көпшіліктің есінде қалды. Кішігірім қалашықта көптен бері мұндай шу болмаған-тұғын. Болат бақытты еді. Ол қарапайым қызға үйленді. Бойжеткен оның жүрегін әдептілігімен жаулап алды. Бірнеше жыл бойы осы қызды аялдамада көріп жүрді. Жүріс-тұрысы көркем, оны байқамау мүмкін емес-ті.

Бойжеткен жас офицерге көз қырын да салмады. Өзінің сымбатты екенін бұл ішінен сезетін. Әйел затына ұнайтынын да білетін. Бірақ бұл қыз бұрылып та қарамаушы еді.
Бірде ерте көктемнің кезінде қызға жақындап келді де, қаланы әлі де жақсы білмейтінін айтып, ескі клубқа дейін қалай бару керектігін сұрады. Неге екенін Болат жауап ала алмайтын болармын деп сенген. Бірақ бойжеткен тәптіштеп тұрып түсіндіріп берді. Жымиған да жоқ, қызарған да жоқ. Әншейін ғана салмақты жауап қатты. Бұл алғысын айтып, жүріп кетті. Сандуғаш өзін сұлумын деп есептемейтін. Әрине, ол сымбатты офицерді жиі көретін. Бірақ онымен танысу деген нәрсе ойы түгіл таназарына кіріп шықпаған. Бір аптадан соң жігіт тағы да оған таяу келді. Өстіп таныстық басталған еді. Сандуғаш қалың бұйра шашты қара торының әдемісі. Тәмпіш мұрын, сығыр көз, мүсіні сымбатты тұғын.
Бала күнінен Болатты қыздарға деген сыйластыққа терең көңіл бөліп тәрбиеледі. Оның үстіне анасы бұны жалғыз тәрбиеледі. Анасының қалай қиналғанын көріп өсті. Кім көрінгенмен шатысы болмады. Анасының тәрбиесі терең сіңген. Ол венеролог дәрігер еді. Отбасылық өмірге деген ілтипатты бойына құйып өсірген. Кейбір жас жігіттер үйге телефон шалып, анасын мазалап, кеңес алатын. Көмек қолын созып, ұзақ уақыт бойы емдейтін. Сондықтан Болат жас офицерге әйелдермен қарым-қатынас тым артық болады деп түйген.
Ол тек қызмет сатысында көтерілуді армандады. Адал жар құшып, бақытты болғысы келді. Сұлуды қиялдаған да емес. Сұлулық мұның отбасы мүшелеріне еш бақыт әкелмеді. Әйелдеріне де, ерлеріне де. Барлығы сұлу, бірақ бақытсыз болатын.
Оның тойы туралы бүкіл қала естіді. Бейтаныс жандар көшеде тоқтатып алып, ақыл айтатынды шығарды.
— Мына бір еш кереметі жоқ, елеусіз қызға үйленбесең бойдақ қалам деп қорықтың ба?
Адамдардың әдепсіздігі таң қалдырды. Бірде шыдамай кетіп сұрады:
— Менің қалыңдығым туралы жаманат хабар айтайын деп пе едіңіз? Менің тойыма бола неге шала бүліндіңіз?
Алайда көреалмаушылықтан бөгде ештеңе көре алмады. Оған жұрттың бәрі:
— Сіз сондай сымбаттысыз, жанымыз ашып айтып тұрмыз, - деуден аспады.
Мұның мінезіне тек елеусіз адам ғана шыдай алатынын іші сезетін. Бұған күйеуге шығуға келіскен қызды оңай өмір күтіп тұрған жоқ. Сандуғаш тойға дейін ерінін бояп көрмеген қарапайым қыз еді. Ата-анасы рұқсат етпейтін. Бір туысы бет әрлеушіні шақыртайық деді. «Қазір солай ету сән болды. Жалғыз қыздарыңнан аяп қалмаңдар» деген соң шақыртты. Оның бетіне өолы тиген әрлеуші ғажайып жасап шығарды. Нәзік әдемілік тұнық сұлулыққа айналды. Бір-екі қол тигізгеннен соң Сандуғаш тез өзгерді. Көзінің үстін көкпен бояп, ерінін қанық етіп, кірпігін ұзартып, өзінің әдемілігінің астын сызып көрсетуге тырысты. Бояған қалыңдықты ақ көйлекпен ел алдына алып шыққанда күйеу жігіттің аузы ашылып қалды. Аққу мойнында әппәқ маржан тізіліп тұр, иығы ашық ақ көйлек киген сұлуды көргенде демін ішіне тартты.
Некелесу сарайына келгенде бұларды көрген жұрт аһ ұрды. Қалыңдықтың сұлу боп кеткеніне тамсанды. Той өте жақсы өтті. Жас жұбайлар үшін шын қуанғандар жанын салып тойлады. Дастархан басында жақтырмаушыларда отырды. Олар жұбайлардың жарасымсыз екендігін пыш-пыштады. Ал, үйленіп жатқан екеуге бәрібір еді. Сандуғаш пен Болат билеп жүрді. Кезінде Сандуғаш балерина болғысы келген. Ал, Болат билегенді әскери училищеде жүргенде үйренген. Бүгін солардың ғана күні болды! Өздері жас, жігерлі, бақытты еді. Бойын тік ұстап, ақ көйлек киюі бойжеткенді гүлдеп тұрған алма ағашына ұқсатып жіберді. Ол сондай сымбатты әрі сұлу болып кетті.
Дастархан өте бай болды. Дегенмен күйеу жігіттің жаны жай таппады. Не анасы, не туыстары тойға келмеді. Ол анасының жансақтау бөлімінде жатқанынан бейхабар еді. Анасы дәрігерлерге ұлына айтпауын жалынып, жылағанын да білмеді.
Бұл жағдай қалыңдықтың туыстарына уайым болды. Анасы баласының шешіміне қарсы болғаны ғой деп ұқты. Той аяқталды. Жас жұбайлар судай жаңа пәтердің табалдырығын аттады. Мұны той алдында ғана күйеу жігіт – жап капитан атанғаны үшін алған. Жас жұбайлардың өз пәтері барын білген көреалмаушылар жарылып кете жаздады.

— Қарашы, әне! — деп өзара шулап жатты олар. — Уызы кеппеген жас балалардың өзі жаңа пәтерге қол жеткізіп жатыр, - десті.
Ет жақындары қуанды. Жас жұбайларға үй керек қой. Ал, өсекшілер бұл жайтты әділетсіз деп әсіреледі. Кей адамға бәрі оңай беріле салады деп күйіп, пісті. Бұлар ұзаққа бармас деп жаманат шақырды.
Міне, Сандуғаш та күйеуге шықты. Өзін ең бақытты әйел сезінді. Сүйіктсінің құшағында оянған сайын оған қарап тоймайтын.
— Алла осының бәрін маған не үшін берді екен! — дейтін бақыттан басы айналған сәтте. — Мешітке барып, алғысымды айтып келуім керек шығар.
Күйеуін асханадан шыққан тәтті иістер оятатын. Жас келіншегі ерте тұрып, таңғы ас даярлап беретін.
— Келші маған! — деп оны аялап шақыратын Болат.
Сандуғаш екі беті ду етіп қызарып, ұяла басып жанына келуші еді. Жарының кішкентай бала сияқты қызаратынын қызық көретін. Шешінгенде, киінгенде күйеуіне қарауға рұқсат етпейтін. Ұйықтауға тек шам сөнгенде жататын.
Сандуғашпен кездесіп жүргенде оның ата-анасы туралы ештеңе сұрамапты. Кім олар, кім болып істейді деген мәселе бұны қызықтырмаған. Тек тойдың алдында ғана әкесі зауытта бас инженер екенін білді.

Сандуғаш техникумда өзінің сүйікті пәні экономикадан сабақ беретін. Ата-анасы аспирантураға түсіп, кандидаттық диссертация қорғауын қалаған.
Уақыт өте келе жас жұбайлардың өмірі қалыпқа түсе бастады. Бірақ Болат күн өткен сайын жұмыстан басы салбырап келетін болды. Әскери бөлімшенің бастығы тойға шақырылған қонақтың бірі болатын. Оның еркетотай қызы сымбатты офицерді көріп, неге ертерек таныстырмағанын әкесіне наз етіп айтыпты. Енді жас капитан командирдің жынына тиетін болды. Сыйлаған пәтеріне өкінді. Полковник капитанның қайын атасы бір емес, бірнеше үй әпере алатын адам екенін айта бастады.
Болат үйге салы суға кетіп оралатын болды. Келе сала ұйқыға бас қояды. Сандуғашқа жұмыста басталған қиындықтарын айтпады. Бірақ ішінен өзін жұмыстан қуа бастағанын сезді. Сарбаздарды бұған қарсы қояды. Ал, басшылар мұның рапорттарына мән бермейді. Капитан түгіл старшина шешіп келетін болмашы нәрсенің бәріне Болатты жұмсай беретінді шығарды. Біресе, аумақтағы тазалықты тексер дейді. Біресе, шаруашылық не құрылыс жұмыстарын басқар дейді. Бәрі де мұның шамына тию үшін жасалып жатқанын түсінді. Басқа жаққа ауысам деген рапорт жаздыру үшін істелініп жатқанын пайымдады. Шиеленіскен жағдай Болаттың намысына тиетін. Бұл сонау Мәскеудің жоғары әскери академиясын тәмамдап келіп отырған білікті офицер. Мұның білімін басшылық дұрыс пайдаланбай отыр деп іштей күйінумен жүр.
Тойдан бері бір жыл зымырап өте шықты. Зарыға күткен көктем де келіп жетті. Сандуғаш далаға шығып, жауын басталғанын өз көзімен көргісі келді. Кір жаятын жерде орын бар-жоғын біле келейін деп ойлады. Күйеуі далада кепкен кірдің иісін жақсы көретін. Күн бұлтты еді. Синоптиктер үш күннен бері жаңбыр жауатынын айтып келеді. Қала салақ әйелдің быжынатып, шашып тастаған үйіне ұқсап кеткен. Көктем келіп, бар кірінен тазартып беруі керектей. Аяқ астынан найзағай гүрілдеп, біреу төбеден зілмауыр затты түсіріп, ол биіктен төменге қарай тарсылдатып домалағандай әсер қалдырды. Бұл тарсылдың арты одан да зор сартылға ұласты. Көкте біреу дүлей ашуға мініп, көзіне көрінгеннің бәрін қиратып жатқандай еді. Артынша найзағай жарқылдай бастады. Бала күнінде әжесі найзағайдан қорыққан немересін бауырына қысып: жақсылық пен жамандық айқасқа шықты, жақсылық жеңеді деп айтушы еді.
Аспанды қара бұлт жапты. Қара қарғалар құсап қанаттарын жалбақтатып, бар бұлт тек осы қаланың үстіне жиналғандай. Әп-сәтте жауын шелектен құйғандай лақ етті. Жаңбырдың суы әр арықтың, әр тесіктің ішін толтырып жатты. Аула демде қара лай болып ағып, шыланып жатты. Жаңбырға қарап тұрған Сандуғаштың көңілі серпіліп қалды.
Далаға шыққаным қандай жақсы болды деп ойлады. Пәтерде отырып мұндай сұлулықты көру еш мүмкін емес-ті. Табиғат қандай таңғажайып әрі керемет еді! Әжесінің «Жақсылық жеңді!» дейтін сөздері есіне түсті. Ағаштар аспаннан ақ бата алғандай салтанатты түрге енгендей болып көрінді. Алғашқы жауынға мейлінше жуылған ашық жасыл жапырақтары жылтырап-ақ тұр. Осы кереметке таңдай қағып, әсем күйге бөленіп тұрғанында күйеуі айқайлады. Оның дауысынан әйелінің мына тұрысына қитығып тұрғанын сезді.
— Қарашы! — деді бұл ғажап күйден арыла алмаған қалып. — Биылғы көктемнің алғашқы жауыны. Қандай ғажап! Жанымда тұра тұршы!
— Жоқ, — деді ол дөкір жауап қатты. — Жауын астында қалдым. Үстім малмандай су.
Нөсер тоқтады. Ағаш бұтақтарында құстардың сыңғырлаған дауыстары естіле бастады. Көкжиекте кемпірқосақ көрінді. Жарқырап, әр түске малынып, сан алуан жіппен кестеленген матадай түрленді.
Осының бәрін қызықтап Сандуғаш пәтеріне кірген кезде күйеуі киім ауыстырып үлгеріпті. Сұңғақ бойлы, боп-боз, шаршаңқы кейпі бұған тұңғыш рет сондай ұсқынсыз болып көрінді. Бетіндегі ашудың табы оның түрін қорқынышты етіп жіберді. Базардағы сатушы әйелдер құсап мұның шамына тиетін сөздер айтып, айғайға басты:
— Не, істейтін іс жоқ па? Ала қарға құсап, аулада тұрсың. Киімім қайда менің? Әрең таптым ғой. Үйің бықсып жатыр. Ол болса, жаңбырға қарап тұр. Тапқанын қара! Одан да күйеуіңе қара, бала тусаң қайтпексің? Мына үй қандай күйге түсетінін ойлай бер... Маған ауыруға болмайтынын білетін бе едің өзің?
Сандуғаштың өңменінен мына сөздер өтіп кетті. Көзіндегі жасты тыя алмады. Осы сәтте шапалақ сарт етті. Болат ұра бастады. Бұл есікке қарай жүгірді. Ол есіктен бері қарай қағып түсірді. Әкесі ешқашан анасына қол жұмсап көрмеген. Бірақ басқа үйдерде мұндай болатынын еститін. Мұндай нәрсеге жету үшін тым күрделі себеп керек деп есептеуші еді. Мұны соққыға жығатындай себеп таппады.
Естен танып қалды. Есін жиғанда денесін ауырсынып тұрғанын сезді. Аяқ-қолы салдырап қалыпты.
— Тұр, — Болат дөрекі түрде орынан тұрғызды. — Бар да, тамақ жаса маған!
Көзінің жасына ерік беріп даярлап қойған тамағын жылытуға кірісті. «Не үшін?» Ауланы жуып кеткен жауынның суындай көкірегін жас жуып жатты. Өкпесі қара қазандай қайнады. Қорқыныш жүрегін алды. Мына жауыз шынымен мұның күйеуі ме? Не істеу керек? Ары қарай қалай өмір сүреді? Ол тамағын әкеп джастарханға қоя беріп еді, күйеуі қолымен қағып жіберді. Тамақпен қоса Сандуғашта ұшып кетті.

— Жинап ал! — деп ақырды ол, қолын аяқпен басып тұрып, мыжып тастағысы келген адам сияқты. Мұның құлындаған дауысы шықты. Саусағындағы неке жүзігі етіне батып, қанатып жіберді. Ал, жанындағы жақұты бар сақина дымы қалмай қиқы-жиқы болып қалды. Жылап жүріп едендегі сынған ыдысты жинап алды. Көз жасының тұзы жарасына тиіп, ашытты. Болат пәтер ішін әрі-бері кезіп, ұзақ жүрді. Мұның ата-анасы мен туыстарын балағаттап, ұрысты. Күйеуіне отбасылық құпияларын айтқанына қатты өкінді. Туған апайының тойға қызғаныштан келмегенін бетіне салық етіп, енді бүкіл туыстарын қаралады. Жарықшақтанған дауысы пәтер ішін жаңғырықтырып тұрды. Дауысына аяушылық та, айыбын да сезіну байқалмады.
Сандуғаштың көз алдынан ашудан түнерген күйеуінің түрі кетпеді. Бұдан қызғанған адамдар дәл осы сәтті көрсе не дер еді? Ешкім де оны сымбатты жігіт демес-ті. Ал, бұл ақымқа оның бұйра шаштарына қолы тиген сайын Құдайға тәубе қылатын, осындай сұлу күйеуінің барына. Мына үйден кету керек. Қызғанғандар қарық болсын. Енді ешқашан қайтып келмесіне сенімді болды. Неге сонша асықтым екен деп өз-өзін кінәлады. Күйеуі ұйықтағанда қолына айнасын алды. Екі көзі де көгеріп, беті домбығып ісіп кетіпті. Таңертең көгеретіні анық. Сыртқы есікті ашайын еп еді, Болат кілтті тығып тастапты. Осылайша Сандуғаш отбасылы өмірдің екінші жағымен танысты.
Есіне немерелес әпкесі Айман түсті. Оны күйеуі өлтіріп тастаған тұғын. Әпкесі аяқ киім сататын дүкенде сатушы болып істейтін. Бойшаң, көрікті, ашық-жарқын қыз еді. Бейтаныс жігітке қымбат аяқ киім әпере алатынын өзі айтыпты. Ол кезде елде дағдарыс, қиын кездер болатын. Сондықтан Айман қол жетпес қалыңдықтың бірі саналды. Жақсы аяқ киім алудың өзі арман боп тұрған кездер. Импорт тауарды таныссыз сатып алу мүмкін емес заман. Ал, жас жігіттің аяқ киім өлшемі әдеттегідей, өтімді ұғымға сай болып шығады. Алған аяқ киімі тура келеді. Жігіт Айманның көлеңкесіне айналады. Басқан ізін аңдып, соңынан қалмайды. Келісіп қойған күйеу жігіттен де қызғануды шығарады. Ақыры алып қашып кетеді.
Бану апайына күйеу баласы ұнамайды. Қызына оны таста деп ақыл айтады. Бірақ жігіт көнбейді. Айман оның бірбеткейлігіне көніп, етегінен ұстайды. Бану апайы бір жыл бойы жылады. Бір жылдан соң қызын іздеп Шымкентке барады. Бірақ күйеу бала қалада емес, алыс ауылдағы әке-шешесінің қолында тұратын болып шығады. Қызының қандай күйде өмір сүріп жатқанын көріп анасының есі шығады. Төбесі түсейін деп тұрған үш ауызды саман үйде күйеу бала, ата-анасы, басқа да балалары бірге тұрады екен. Өзіне қараудан кеткен, үнемі таяқ жейтін Айман жүкті екен. Шешесін көріп алып кет деп жылап, жалынады. Бірақ Бану апайы алдымен босанып ал, сосын алып кетем деген шешімге келеді. Ал, бір айдан соң Айман қайтыс болды деген суық хабар жетті. Ауылға жеткенше қызын жерлеп қойыпты. Өз өзіне қол салды дейді. Анасы бұған сенбейді. Туыстарының көмегімен Бану апайы қызының мәйітін эксгумациялап, неден өлгенін анықтайды. Елге әкеп, қайта жерлейді. Дәрігерлер денесіндегі көптеген жарақаттарды анықтайды. Алдымен өлімші етіп сабап, артынан асып қойғанын нақтылайды. Прокуратура тергеу жүргізеді. Бірақ Айманның өлтіргенін дәлелдейтін айғақ табылмайды. Дәлелдеуге де ешкім тырыспады ма екен? Осы жағдайдан соң Бану апайы есінен алжаса бастады. Күз түскен сайын Шымкентке барып, қызымды көріп келуім керек деуді шығарды.
Сандуғаш залда отырып ұйықтап қалыпты. Түні бойы түсінде жаңбырды көрді. Лай су құбыжық сияқты бұған қол салып жатыр екен. Киімін бұлғап, есін шығарды. Ал, күйеуі қолына найзағай ұстап алыпты. Найзағайы отты айдаһарға айналып, мұныы шағайын деп жатып оянып кетті.
Түсіндегі жаңбыыр мұның көз жасы деп ұқты. Егер күйеуіммен қалсам, өмір бойы жылап өткенім деп түсінді. Күйеуі қызметіне кете салып, Сандуғаш такси шақыртты да ата-анасының үйіне тартты. Сау тамтығы жоқ қызын көріп олардың естері шықты. Шешесі күні бойы жанында отырып, күтіп, бақты. Жарасына, көгерген жеріне неше түрлі дәрі жақты. Рабиға әжесі келгенде немересі мойнынан құшақтап, солқылдап жылады. Әжесі әулеттің тірегі еді. Оның сөзін ешкім жерге тастамайтын. Қатты сыйлайтын. Көзі қарақты, түйгені көп кейуана еді.
Сандуғаштың жігітін алғаш көргенде немересінің құлағына абайлап сыбырлағанды:
— Қызым-ау, мына жігітке күйеуге шығуға асықпасаң етті, ұнамай тұр маған! — Ал келініне бірден айтты: — Мына бала жақсы адам емес, ұшқалақ екен!
Кейіннен жиегін ұстарамен тілгендей жіңішке еріні көңілге жақпағанын айтады. Кекеткіш, шатақ мінезді, өзімшіл неме! Қызым қиналатын болды мынаумен. Бірақ Сандуғаштың анасына күйеу баласы қатты ұнады. Жұрттың бәрі көреалмайды деп ойлады. Адам танымайтын еді ол. Сабалған қызын көріп, енесінің сөзін еске түсірді. Күйеуі де, өзі де көпті көрген қарт ананың сөзіне мән бермеген еді.
Енді бүкіл отбасы оның әр сөзіне құлақ түріп отырды. Сұңғақ бойлы, бидай өңді, қара көзді қарияның суық жанары өңменіңнен өтіп кетерліктей өткір еді. Адамды бір көргеннен кім екенін біле беретін. Туыстардың ешбіріне бұл жағдайды айтқызбады. Өзінің басқа балаларына да тіс жармады. Олардың да әйелдері көреалмауы мүмкін деп ойлады. Абысындардың тату еместігін ескерді. Басқа келіндері немересінің қайғысына қуанатынын сезіп, іштен тынайық деді. Әкесі мен шешесі қызын қайткенде де ажыратып алу керек деп шешті. Отбасылық өмір қызының түбіне жетеді деген үрей өршіді. Бірақ Рабиға әже басқаша шешім қабылдады:
— Асығу шайтанның ісі, ажырастырамыз деп өршеленбеңдер. Күйеу келсін. Шақырыңдар. Қыздың кінәсі не? Айтып берсін. Екі жақты да тыңдауымыз керек емес пе? Неге айыбы өтті әйелін осынша сабайтын? Бәрін біліп барып, шешім қабылдармыз.
Болат үйге келсе, әйелі жоқ. Оның әке-шешесінің алдында есеп беруге тура келетінін онсызда білетін. Кәрі Рабиғадан қатты сескенетін. Тінтіп қарайтын көздері бірден ұнамаған еді. «Мына сұлулықтың астарында не барын білемін мен» дейтін суық жанардан көзін алып қашып әлек болған. Онымен кездескісі келмеуші еді.
Сандуғаш ата-анасының үйінде бір апта тұрды. Күйеуі келуге жүрегі дауаламады. Көгергені басылған соң жұмысқа шыққаным дұрыс деді. Бүкіл киімі үйінде қалды. Бірақ әке-шешесі басқасын әперді. Жұмысқа бара жатқанында әріптесі қуып жетті. Болат таңертеңмен әйелін техникумның жанында қарауылдап жүрді.
Ол өзін мүлде кінәлімін деп сезінбеді. Кейбір офицерлер әйелдерін сабайтын, оны мақтанышпен әсірелеп айтып беретін. Үйрене берсін. Далада жаңбыр күтіп тұрғанша, күйеуіне тамақ пісіріп пештің жанында күтсін. Көше бойында оны басқа бір әйелмен келе жатқанын көріп, ол қуанып кетті. Бөгде жанның көзінше татуласу жеңіл болар деп ойлады.
— Сандуғаш, тоқтай тұршы! Жаным, сөйлесейікші! — деп өтінді ол. Бірақ Сандуғаш онымен сөйлесуге құлық танытпады. Ол әлі де өкпелі еді. Күйеуінің ұрғанын еске алғанда көз жасы мөлтілдеп кететін. Ауылдың қатындарын сабағандай өлімші етіп тепкілегенін еш ақтай алмады. Сондықтан күйеуіне мойын бұрып қарамастан жанынан үндеместен өтіп кетті. Сасып қалған әріптесі мұның соңынан ере берді. Кешке әкесінің үйіне келгенде күйеуін көргенін оларға да айтпады.
Болат жұмыстан кейін қаңырап қалған пәтеріне келіп, жанын қоярға жер таппайтын болды. Жалғыздық пен сағыныш еңсесін баса берді. Әдетте Сандуғаш жалғыз қалғанда ән салатын. Дауысы есіміне сай екенін әнін естігенде түсінген. Сандуғаш десе сандуғаш еді. Ал, бұл жұмыстан келе сала есіктің көзінде оның әндерін тыңдап тұратын. Әйелі бұдан ұялушы еді. Оның ән салғанын жанымен жақсы көретінін бұл да ашып айта алмайтын.
Қоңырауды басқанда, есікті ашқан әйелі білдеңе бүлдірген бала құсап қипақтай беретін. Ән салғанды жақсы көретінін еш мойындамады. Ойша әйелін сайрайтын сандуғаш атап алған-ды. Сандуғаштың сайрамауына енді өзі кінәлі. Әке-шешесінің алдынан өтуім керек деп шешті.
Олар күйеуді салқын қабылдады. Сандуғаштың шешесі шыдай алмай жылады:
— Қызыма қол көтеруге кім рұқсат берді? Көңіліңнен шықпады ма, ендеше ажырас. Қызымды мүгедек еткің келді ме? Жұрттың алдында қайтып жүрмек мына көгерген көзбен?
Әкесі ашулы түрде:
— Жақсылықпен айтсам, еркекше сөйлесуім керек еді өзіңмен. Бірақ сен сияқты сілімтікпен байланысқым келмейді. Әйелді ұру деген не сұмдық! Ажырас та, мазасын алма қызымның!
Болат үндемей тыңдады. Бұлардың алдында бар абыройынан айырылғанын түсінді. Дәл осы сәтте әжесі араласты:
— Менің қызым не істеп жақпады саған? Тілі ащы ма, еркектік намысыңа нұқсан келтірді ме, тілін тигізді ме?
Қарияға қарап тұрып, Болат қызбаланып сөйлеп кетті:
— Немереңіздің еш кінәсі жоқ! Оның аузынан бірде бір жаман сөз естімедім! Бәріне кінәлі менмін! Бөтен қалаға, жаңа жұмысқа келіп, өзгенің орын тартып алғандаймын! Бұл жердің өзінің дәстүрі, ережесі бар. Бастапқыда жақсы қарсы алғанмен, қазір мені көреалмайтындардың қатары көбейді. Келе салып пәтер алғаным үшін жек көретіндер қаншама? Бұған дейін тек Ресейде қызмет еттім. Мен талапшылмын, қағиданың қатаң болғанын қалаймын. Көп адамға бұл ұнамайды. Ал мен әскерде нағыз патриоттар ғана қызмет етуі керек деп есептеймін. Сауатты, тәртіпке бағынатындар ғана. Ал, мұнда кездейсоқ жандар аз емес. Армия солардан құтылуы керек. Қазақ жүрген жердің бәрін рушылдық басып алған. Ұлттың тамырына балта шауып жатқандарымен жұмысы жоқ. Мұндай дерттен айығатын уақыт жетті! Олармен жалғыз алысып шаршадым. Мен алған білімімді көрсеткім келеді. Ал, мені тек қоқыс жинауға жұмсайды. Жүйкем тозып бітті. Сандуғаш өзі де көріп жүр. Сөзімді нақтылай алады. Жұмыстан шаршайтыным сонша келем де төсекке құлаймын. Ашуымды одан алам ба деп артық сөз айтуға да қорқам. Мен басқа бөлімшеге сұранғым келмейді. Басқа жақта бұдан артық болады деп кім кепілдік бере алады? Бәріне кінәлі менмін!
Егер бар айтарларыңыз ажырасу болса, мен кедергі болмайын. Сіздің немереңізге лайық емеспін! Кешіріңіз! – дауысы дірілдеп, дәрменсіздігін паш етті. Болат орнынан атып тұрды да, есіктен шығып кетті.
Рабиға әжесі немере қызын шақырып алды:
— Қазір екеуін ажырастырып алсақ, досқа күлкі, дұшпанға таба боламыз. Біз жас отаудың шаңырағын шайқамай, үй болуды үйретуіміз керек. Біздің Сандуғашымызға күйеуімен бірге тұрып өзінің абыройын таптатпауды көрсетуіміз керек. Мұсылман баласына қызы күйеуден қайтып келсе, бетке салық болғаны, сүйекке таңба басылғаны. Баяғы заманда қазақтар қыздарын атастырып күйеуге беретін. Солардың ішінен қайтып келгендері болмаған. Бұл салтқа бағынбағандар некен-саяқ. Қыз бала жастайынан атастырылып, бойжеткенде ұзатылатынын біліп өсті. Ата-ананың разылығына қарсы шықпайтын.
Мен саған қызым, мына жігітті көрген кезде айттым. Асықпа, өмірің алдыңда әлі деп. Тыңдамадың. Енді оның көңілінен шығуды біл! Әйел – отанасы, ошақтың отын сөндірмейтін жан. Мұсылман әйелі күйеуінің бетіне қарсы келмейді. Басқа әйелдерден сабырлы болуымен әрі әдептілігімен ерекшеленеді. Бөтен еркекпен тұрған қиын. Бірақ Болатты таңдаған өзің! Оның сыртқы әлпетіне қызығып, санаңды тұман басты. Бұл адам өзі қандай жан деп өзіңнен сұрамадың да. Әжең абай бол дегенге құлақ аспадың. Қазір заман басқа, тәртіп бөлек. Мұсылман әйелдер басқаша өмір сүреді. Біздің мұсылмандығымызға қайшы заңдарға сүйенеді. Өткен заманда күйеуді басқаша таңдайтын. Мінезіне, іскерлігіне, қандай әулеттен шыққанына қарап бағалайтын. Жеті атасын білмеген жан жетесізге саналатын.
Сені ешкім зорлықпен күйеуге шығарған жоқ. Таңдауды өзің жасадың, тағдырыңа көнуің керек. Сен жақсы отбасыдан шыққан қызсың. Сыйлы ортадан өніп шыққан гүлсің. Сондықтан ешкімге ешқашан нашар тәрбие көрсетіп, жаман сөз айтқызбауың керек. Есіңде ме, тойдың кезінде сені жұрттың бәрі оның жартысы деп атағанын. Бүтін болу үшін бір уыс тұзды бірге жеуіңе тура келеді.
Ал, ажырастың делік, өзгеге оны сыйлай салдың, не шығады содан? Сен сияқты тағы бір ақымақ табылар. Бәлкім, оның кілті табылып, басқамен жарасып кетер. Есіңде ме, оны генерал жасамақшы едің ғой? Ол генералға жетуі үшін сен оның көлеңкесі бол! Барлық қиындықты бірге еңсерулерің керек. Ал, сен оның өмірінен өзіңді бөліп тастағансың. Биік қабырға соғып, өзіңе қалай ыңғайлы болса, солай өмір сүріп келіпсің. Неге оны өз қиындықтарымен жалғыз қалдырдың? Неге туыстары тойға келмеді деп сұрамайсың? Саған солай өмір сүрген жеңіл ме? Сенің әлемің бөлек, оның өмірі бөлек. Сен Болатты өз өміріңе кіргізуің керек. Көңілі түскенде жанынан табыл. Оны тыңдай біл. Жаны ауырғанда бар шынын саған айтсын! Сен ол үшін қоқыс құятын шелек бол! Сосын бірге сол шелекті қалай тазалап алу керектігін шешуді үйреніңдер! Көңілге түскен кірбіңді тазалап ал! Жолың болды: пәтер, әдемі әскери киім, атақ, сымбатты күйеу! Офицерлердің әйелі құсап жылдар бойы пәтер күтіп, ауыл-ауылды аралап шен-шекпен тосқан жоқсың. Сенен де ақылды, сенен де сұлу әйелдер көп. Олар бәріне төзді. Олардың күйеулері генералдыққа дейін өсті. Сол генералдың бірі де кәрі, семіріп кеткен бәйбішесін басқаға айырбастаған жоқ! Өйткені, соның төзімі мен сенімінің арқасында генерал болғанын біледі. Керек кезінде анасы, әпкесі, досы бола білді. Жылағанда көз жасын сүртті. Қиналғанда иығын тосты. Ішіп алып, мас болғанда жуындырып, ақ төсекке шешіндіріп жатқызды.
Болат сені сүйді, сені таңдады – енді шыда, төз! Ешқашан келіп, шағым айтушы болма! Ол сенің отбасың! Айтқан тілді алмадың, енді ата-анаңа күйік болмай, түзу жолға түс! Ол сені сыйлайтын, ешқашан қол көтермейтіндей отбасының іргетасын қала! Оны екі бақытсыз, бейбақ аналар өсірген екен. Сол екі жүрек үшін бұл бала өмірдің мәні болды. Оларды қаралама. Өзің бала ту. Бала туған соң түсінесің. Баланы бағып, қағып, білім беріп, ержеткізу қандай екенін. Сонда санаңа жетер біз сияқты әйелдер қандай ерлік жасап жүргенімізді! Оның туыстары білім алуға мүмкіндік жасады. Ол мықты офицер атанды. Отансүйгіштігі өз алдына. Сенің әкең мен атаң қой аузынан шөп алмас момын болды ғой деймісің? Жоқ, жарығым! Бір Құдай біледі, менің қанша қиянатқа шыдағанымды. Атаң қанша рет сабағанын мен санағаным жоқ. Бір күні төзімім таусылған кезде: «Қолың тағы бір рет тисе, өзіме жауап бермеймін!» дегеннен соң бәрі тоқтады. Мен де, менің әке-шешем де, сенің анаң да ешқашан басқа түскен қиындығымызды тісімізден шығарып айтқан емеспіз. Ешқайда қашып кетпейтінбіз. Өйткені, ол біздің өміріміз. Бар қиындығы мен қуанышы қатар жүретін.
Сен енді күйеуі бар әйелсің! Әр бұрышқа барып, сыпсыңдап, өмірің қиындап кетті деп көз жасыңды көрсетпе. Бөтен адамға сенің өмірің көк тиын. Сүйдің бе – төз! Еркектер екі түрлі болады. Бірі «ит», екіншісі «бөрі». Болат жалғызілікті бөрі. Оның айтқаны заң саналатын екі әйелдің ортасында еркетотай болып өсті. Еркектің көбі «ит». Иттер тез сөйлескіш, араласқыш, көңіл тапқыш келеді. Ал, бөрі итке қарағанда саяқ жүреді. Өмірінде бір ғана адамды сүйеді. Егер Алла ақылдан кем қылмаса, сен соны түсінуің қажет. Сенің күйеуіңмен бақытты өмір сүруге әбден болады. Қатынқұмар емес. Ішпейді де. Жақсы отағасы болады. Жаңа туған сәби де мінезді болып туады емес пе?
Ал, сендер, - деді келін-баласына қарап, ¬- Болатты жетімсіретпеңдер. Өз балаңдай қарасаңдаршы. Қиналғанда ақыл айт, қолда, қолпашта. Жаңа жерге келіп, жаны жалғыздықтан қысылып жүр. Өзінің жалғыз емес, үлкен әулеттің бір мүшесі екенін сезінсін. Ешкім оны жалғыз тастап кетпейтінін білсін. Оның қиындығы сендердің де қиындықтарың болсын. Әке орнына әке болып, ана орнына ана болуды ойлаңдар. Сонда жанын жегідей жеген уайымынан арылады. Сендер оған керексіңдер. Өйткені, ол қыздарыңа керк болып тұр. Еркекше сөйлесіп, бауырыңа тарт. Ол әкесіз өскен бала. Әкенің мейірі қандай екенін де білмейді ғой. Өмір бойы өзін ешкімге керексіз сезініп өскен жетімек. Ажырасу – ештеңені шешпейді. Уақыт пен төзімге жүгінейік. Сендердің үйлі-баранды ұлдарың да шетінен періште емес. Бірақ әйелдері көніп жүр ғой. Қыздарыңа да ажырас деп асықтырмаңдар.
Әр еркек әйелінің шешесіне ұқсағанын қалайды. Сондықтан Сандуғаш сен оның анасындай бол. Жақын бол. Оның жақсы көретін тамағын жасап үйрен. Саған жан сырын ашып айтатын болсын. Көңілін тап. Сонда ол үйге асығатын болады. Жұмыстағы келеңсіздіктің бәрі сүйіктісінің жанында түкке тұрғысыз болып көрінеді. Айналаңа қарашы, ажырасқан әйелдерден аяқ алып жүргісіз. Шетінен сұлу, ақылды, бірақ бақытсыз. Өйткені, сен құсап жылап әке-шешесіне жүгіріп келеді. Олар жаны ашып ажырас дейді. Сөйтіп, өмір бақи жалғыздықпен алысады. Күйеу де жоқ, отбасы да жоқ, баласы болса жақсы, болмаса күні қараң болып қала береді.
Ақылың бар қыз едің ғой, айналайын! Жақсылап ойлан. Бас салып ажырасу деген жөн емес. Маған Болат ұнамаса да, ол сенің күйеуің. Сенің таңдауың. Сондықтан жүрегіңді тыңда. Ақылыңа жүгін. Асықпа. Аптықпа. Болған жағдайда сенің де кінәң бар. Болат адамның қоры емес. Сен тезге салсаң, жаман қылықтарынан тез арылады. Кейбір әйелдер өмір бойы алқашты да күйеу етіп келе жатыр. Отбасына не ақша әкелмейтін, не тыным бермейтін. Ал, сенің жұлдызың жанды, бағың бар екен. Болаттың сенен көңілін бұлай тез қалдырма. Отбасыңды сақта. Күйеуіңе еге бол!
Кәрі Рабиғаның әңгімесі бәрін ойлантты. Ал, бұл кезде үйіне оралған Болат жанын қоярға жер таппады. Жүрегінің түкпірінде әкем болса ғой деген арманы болушы еді. Ешқашан мұны өзгенің тепкісіне қалдырмайтын. Қорғай білетін. Қамқор болатын. Ашумен бәрін бүлдіргеніне өкінді. Бірақ Сандуғаш бұдан гөрі бақытты еді. Ол жапа шексе қамқор болатын әкесі бар. Әкесіне барып, қиналғанын айта алады. Ал, Болат өмір бақи жалғыз. Ешкімі жоқ. Өз қиындығын айтып бөлісетін жан болмапты. Үйленген соң бәрі өзгерер деп ойлаушы еді. Бірақ Сандуғаш үнемі араға шекара қойып, мұны өзінің әлеміне кіргізбеді.
Анасы атақты академиктің жалғыз қызы болды. Таңдауы әкесінің аспирантына түсіпті. Кандидаттық диссертациясын қорғаған соң, докторлық жұмысына кіріседі. Өмір сүруге асыққан адам сияқты. Ғұмыры қысқа боларын сезді ме екен?! Жол апатына түсіп қайтыс болды. Ол кезде Болат әлі жас еді. Бастапқы кезде нағашы атасы әкесінің орнын басты. Бірақ қартайған шақта атасы жас қызға ғашық болып, отбасын тастап кетті. Анасы мен әжесі онымен араласуға тыйым салды.
Сол кезде Болат үйленсем ешқашан ажыраспаймын деп өзіне серт берген-ді. Мұның балалары жалғыздықта өспейтініне сенімді еді. Сыныптастары анасының еркесі деп келемеждейтін. Бірақ мінезді болып өсті. Туған қаласындағы әскери училищеге өз күшімен түсті. Сосын офицер атанған соң Ресейге аттанды. Ол жақтағы академияны да үздік тәмамдап, елге абыроймен оралған еді.
Ал, мұнда ешкімге жақпады. Кімге айтып түсіндіре алады? Өз ойымен бөлісетін адам да жоқ. Кәрі Рабиға тыңдауын тыңдады, бірақ ол қандай шешімге келерін бір Құдай білер. Шынымен-ақ ертең ажырасып, мына қаладан кетуге мәжбүр бола ма?
«Сайраған Сандуғашымды қалай тастап кетем? Енді оның ән салғанын естімеймін бе? Дәл қазір құшағымда әйелім болса, менен бақытты адам болмас еді-ау!» деген ой жетегінде отырған Болаттың үміті сөніп бара жатты.
Осы сәтте есіктің қоңырауы басылды. Болат есікті ашты. Пәтерге Рабиға, Сандуғаш, оның ата-анасы кірді.
— Міне! — деді қатқыл дауыспен әжесі. — Әйеліңді қайтарып ал! Сені генерал жасаймын деген уәдесін әлі орындамады! Бірақ ренжітуші болма, — бұл жолы қабағын түйіп қарады да келін-баласын ертіп үйден шығып кетті. Болатты көргеннен екі беті ду етіп қызарған Сандуғаш бірінші сыныптың оқушысы сияқты абдырады.
— Әнші құсым менің, сайраған Сандуғашым! Сені қалай сүйетінімді білсең ғой! Жиі-жиі ән салып тұршы мен үшін!— деп қуанып кеткен Болат оны бас салып құшақтай алды.
Дария Джумагелдинова (Дәрия Жұмагелді)
(аударған Шынар Әбілдә)


Мои попутчицы

В купе было очень душно, я вышла из вагона. До отправления поезда оставалось двадцать минут. Я привыкла к дальним поездкам, была очень дисциплинированным пассажиром, все, что нужно в дорогу, заранее упаковала в чемодан, только не стала обременять себя тяжелыми бутылками. Питьевую воду решила купить на перроне вокзала. Я любила наблюдать за людьми, вечно спешащими и не замечающими, как порой они смешны. Матери, провожая взрослых сыновей, на весь вокзал громко кричали, как маленьким детям: «Не пей холодную воду! Не открывай в купе окно!»
Внимание привлекли две женщины, они обнялись на перроне и долго не отпускали друг друга. Одна из них, моложавая, подтянутая, выглядела красавицей. Другая была миловидной, но, в отличие от приятельницы, выглядела уставшей и обремененной заботами. Первая была разодета: в дорогих брюках, в белом хлопчатобумажном пиджаке, в руке она держала элегантный чемодан и радовалась встрече, как ребёнок. Другая была с чемоданом советского образца и одета по-домашнему: в платье и в жакет, потерявший форму и цвет.
— Как нам повезло, едем в одном поезде и в одном купе, настоящий подарок к нашему дню рождению! — восклицали счастливые женщины.
Позже я узнала, что они сокурсницы, обе работают в школе, едут в Алматы на совещание. Видать Всевышний решил сделать подарок женщинам. Они так радовались встрече и повторяли: «Такое бывает только в кино».
Проводницы доброжелательно отнеслись к пассажиркам, терпеливо ждали, пока они попрощаются с провожающими.
У меня перед отъездом всегда тревожно-радостное состояние, хотя я не люблю уезжать из дому. Муж привык к моим командировкам и после свистка быстро ретировался домой. Мужья этих женщин заглядывали в окна, как в роддомах счастливые отцы. Поезд неторопливо тронулся.
— А что, четвертый пассажир опоздал? — обратились ко мне соседки по купе.

— Возможно, билет куплен в другом городе, так что поедем втроем, — обрадовала я женщин. Они представились: одна назвалась Галией, другая Асыл.
Я поняла, что женщины соскучились — не виделись более двадцати пяти лет. Слова о подарке ко дню рождения, сказанные на перроне, объяснялись просто: подруги родились в один год и даже месяц.
Иногда в поезде я притворяюсь, что сплю, стыдно признаться, люблю подслушивать чужие разговоры. Подруги не могли наговориться, я понимала, что мешаю им. Они хотели побыть наедине, вспомнить годы юности. Пришлось лечь пораньше. После веселых воспоминаний подруги начали рассказывать про свою жизнь.
Галия пожаловалась, что сын с немкой-снохой поменяли местожительство, уехали в Германию, увезли троих внуков. К брату отправилась погостить дочь, влюбилась в этнического казаха, вышла за него замуж, обе семьи живут хорошо, сын работает на известном автомобильном заводе, имеет дом. Зять — бизнесмен возит товар из Турции. Галия с мужем часто ездят в Германию.
Асыл от души порадовалась за подругу и поделилась своими переживаниями. Старший сын женился неудачно, развелся с первой женой, оставил ей двухкомнатную квартиру. Женился второй раз, взял в ипотеку квартиру, и теперь родители помогают сыну выплатить кредит.
— Ты не представляешь, в каком аду мы живем, — призналась Асыл, — боимся с мужем умереть, его пенсию отдаем на погашение долгов, живем очень скромно: не общаемся с роднёй, не встречаемся с друзьями. Однажды муж серьезно заболел, я молила Всевышнего не забирать его у меня. Я страшно боюсь, что мы не успеем помочь сыну выплатить кредит. В СССР получали жилье бесплатно, мы с мужем после окончания института распределились в родной город, в течение трех лет получили однокомнатную, когда стало двое детей, получили трехкомнатную квартиру, где по сей день живем с младшим сыном. Мы жили в другом государстве, где были полноправными гражданами, даже не имея именитых родственников, сами всего добились. Муж быстро поднимался по карьерной лестнице, стал директором школы, позже — начальником отдела образования, сейчас на пенсии. Я работаю в школе, подрабатываю на дому, готовлю учащихся к поступлению в вуз. Я так устала, хочу посидеть дома, но нужда заставляет в моем возрасте работать. Ты жалуешься, что рядом с тобой не живут дети, я понимаю тебя. Не дай Аллах тебе быть на моем месте, ты даже не представляешь, как страшно видеть, как дети бедствуют. Сын взял квартиру в ипотеку на десять лет. Оказывается, десять лет это такой долгий срок... Время пролетает быстро, мы каждый раз хорошо засыпаем, когда вносим очередной взнос, успокаиваемся дней на десять, а позже опять волнения и ожидания. Осталось платить еще три года, вроде мало, но если бы ты знала, как это выматывает! Мы нервничаем, раздражаемся по пустякам. Потеряли интерес к жизни, даже внуки не радуют, как раньше. Однажды я стала свидетелем ссоры сына со снохой. Впервые пожалела, что разрешила сыну развестись с первой женой. То, что я услышала, вызвало во мне ненависть к снохе. Она упрекала сына в несостоятельности, что он не выполняет супружеские обязанности. Только тебе могу признаться, чего мне стоило не вмешаться в их ссору. Сноха намного моложе сына, работала с ним в одном коллективе. Сын занимал хорошую должность, она заигрывала с ним, пока не увела из семьи. Мой бедный сын платит алименты, работает на двух работах, когда свободен таксует. Почти не спит дома. Он постарел, поседел, очень ранимый и стал конфликтным. Вторая жена родила близняшек, выйти на работу не может, ее родители не помогают, у них еще две дочери. Стыдно признаться, я согласна, чтобы мой сын уехал далеко, устроил свою жизнь, чтобы не видеть его виноватого взгляда, когда он просит денег на свои нужды: за бензин, за сотовый телефон. Это так унизительно, сердце обливается кровью, я скрываю от мужа их ссоры, потому что у Марата очень высокое давление. Мы отказываемся от праздников, не ходим на юбилеи, что вызывает у родни осуждение. Нет денег, а я скрываю это, ни одна мать не хочет, чтобы ее ребенка жалели. Я хочу гордиться сыном, но после того, как он ушел из семьи, его уволили из этого учреждения. У него была высокая зарплата. Беременной снохе дали доработать. Поверь, она оказалась очень расчетливой и циничной, даже пособие по беременности не отдала в бюджет семьи, а положила в банк. Галлия, ты счастливая женщина: не слышишь, ссор снохи с сыном! Моя же ругается, как торговка на базаре. Внуки часто болеют, мы с мужем присматриваем за ними. Сноха неблагодарная, после выздоровления детей выпроваживает нас, как непрошеных гостей. Она постоянно выговаривает нам, что мы бедные. Упрекает мужа, зачем он рано женился, повесил на семью еще дочь от первой жены. Так хочется упрекнуть ее: почему влезла в чужую семью? Как хотела бы я быть на твоем месте! Твои дети тебе помогают, высылают деньги на лечение. У тебя в порядке зубы, а я хожу беззубая, не в состоянии оплатить услуги стоматолога, — Асыл горько всхлипнула.
Галия, услышав признания подруги, предложила обратиться к ее мужу, директору солидной фирмы.
— Асыл, у мужа проблемы — нет хороших работников, если твой сын устроится к нему, ему не придется подрабатывать. Не плачь, — успокаивала она, — муж поможет твоей семье. Мы были почти сестрами. Подруги обнялись и сидели, молчали.
Конечно, от таких откровений я была в шоке. Но, что скрывать, многие семьи так живут, проблемы детей отравляют жизнь родителям. Они, берут на себя ответственность за взрослых сыновей, и часто это — непосильная ноша. Я поняла, почему женщины одного возраста выглядели по-разному. Но на душе у меня было легко, я поверила, что Галия поможет подруге.


© Copyright: Дария Джумагельдинова 2, 2015
Свидетельство о публикации №115010712338

Мои стихи-скакуны,
Нрава кроткого лишены,
Не привыкли они к седлу,
Не наденешь на них сбрую.

Им, привыкшим к высоким горам,
Им, привыкшим к зеленым лугам.
Им, привыкшим к хрустальной воде,
Нелегко быть на грешной земле.

И бегут от меня они вскачь,
Не дано мне догнать их запрячь.

Перед тем, как написать эссе я внимательно прочитала все, что написано о программе "Модный приговор", в том числе и мнения обиженных зрителей, которые не прошли отбор. Я понимаю этих женщин, грустно, когда по неизвестным причинам отказывают в участии программы, особенно, когда ждешь и надеешься на ее помощь. И все же я решила написать свое мнение.

Скрывать не буду, с удовольствием смотрю программу «Модный приговор» именуемую судом, где судья - историк моды - умнейший, добрейший мужчина Александр Васильев, не буду перечислять его регалии, прокурор - умная, эрудированная и элегантная женщина России Эвелина Хромченко, и народная защитница Надежда Бабкина. Это наверное – единственный в мире суд, куда добровольно в роли обвиняемой мечтает попасть любая женщина независимо от статуса, возраста и вероисповедания. Приговор этого суда обжалованию не подлежит.
Главное героиня программы должна идти в суд с надеждой, что она поможет найти ей свой стиль и поверить - Модный приговор изменит ее жизнь. Участники программы доброжелательны, переживают за героиню, некоторые из женщин попадают на программу в тяжелые для нее дни, когда теряют веру в будущее, столкнувшись с предательством близкого человека. Здесь они сталкиваются с реальностью, нередко обвиняемые уверены в своей неотразимости, считают, что умеют одеваться, и тут, как в настоящем суде, прокурор Эвелина Хромченко, иногда хлестко обвиняет в отсутствии вкуса.
Программа состоит из двух частей, в первой обвиняемой дают возможность подобрать наряды по своему вкусу. Вторая кульминационная, стилисты подбирают одежду героине и редко ошибаются, опытные визажисты меняют образ героини, не только внешний, но и внутренний, она, как бутон раскрывается и перед вами уже цветок. Я очарована создателями этой программы. О визажистах и парикмахерах, можно говорить, как о волшебниках, меняется не только внешний образ женщины, откуда-то появляется царственная осанка, визажисты проявляют чудеса, раскрывая душу, характер героини. Просто судьба некоторых женщин, как у цветов, когда розы и орхидей ставят в трехлитровые стеклянные банки.
Были случаи, когда подзащитные не всегда согласны с решением суда, но это такой мизер, и он не влияет на рейтинг программы. Миллионы зрителей получают моральное и эстетическое наслаждение. Что скрывать у этого суда, с каждым днем все больше благодарных зрителей. Ведущие Александр Васильев и элегантная Эвелина Хромченко – украшение программы, поражают эрудицией и делают не только красивыми и нарядными героинь, они заряжают всех зрителей своей энергией. Эту передачу можно назвать еще и познавательной. Зрители получают возможность узнать о моде - ВСЁ. Как зарождалась мода, с какими трудностями сталкивалась на своем пути, ведь не секрет, что мода не всегда воспринималась: на ура. Как удалось моде завоевать сердца людей, как нелегко было первопроходцам перейти барьер от длинных несуразных платьев на миди и мини. О первой законодательнице моды Коко Шанель, убедившую женщин планеты, о необходимости в гардеробе иметь маленькое черное чудо-платьице.

Прекрасный пол зрительниц получает возможность подобрать себе одежду, по близкому типу фигур героинь. Многие женщины были приятно удивлены, что появилось корректирующее белье, эффект которого можно увидеть на героине передачи. Как в сказке, случится чудо только этим героиням не надо бояться, как Золушке, когда куранты пробьют двенадцать, они останутся принцессами на всю жизнь, если будут продолжать любить себя и поддерживать новый образ.